Ruộng lúa – rươi ven biển Bắc Bộ: giữ ruộng thế nào để rươi còn và lúa vẫn tốt

Mô hình lúa – rươi là cấy lúa trên những chân ruộng nước lợ vùng cửa sông ven biển Bắc Bộ, nơi rươi sống tự nhiên trong lớp bùn đáy ruộng, ăn mùn hữu cơ và rễ lúa mục; tới cuối thu, rươi trưởng thành nổi lên mặt nước theo con nước và được người dân hứng ở cống, ở đăng. Không ai "thả giống" rươi; cái người trồng lúa làm được là giữ ruộng sao cho rươi còn sống được qua năm.

Muốn giữ rươi, ba việc quan trọng nhất là làm đất nhẹ tay, bón nhiều phân hữu cơ và gần như không dùng thuốc bảo vệ thực vật, nhất là thuốc trừ sâu. Ở nhiều nơi, nguồn rươi đã giảm hẳn so với vài chục năm trước, phần lớn do ruộng phun thuốc nhiều, cày bừa sâu bằng máy, nước bị ô nhiễm, hoặc ruộng chuyển sang mục đích khác. Bài này viết từ góc người làm lúa trên chân ruộng rươi; phần chế biến, món ăn từ rươi không thuộc phạm vi trang.

Rươi là con gì và sống ra sao trong ruộng lúa

Rươi là một loài giun nhiều tơ, họ hàng xa với giun biển, sống ở vùng nước lợ nơi nước sông gặp nước triều. Con rươi sống phần lớn đời mình trong hang nhỏ dưới lớp bùn mặt ruộng, ăn mùn bã hữu cơ, rễ lúa và rễ cỏ đã mục. Vì vậy chân ruộng giàu chất hữu cơ, lớp bùn mềm, nước lợ nhạt ổn định là nơi rươi ưa.

Khi tới mùa sinh sản, phần thân sau của rươi trưởng thành chứa đầy trứng hoặc tinh, tách ra và bơi lên mặt nước, thường vào những đêm theo con nước triều cuối thu. Đó chính là lúc "rươi ra" mà người vùng ven biển chờ đợi. Câu ca quen thuộc "tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm" chỉ những con nước rươi thường rộ theo lịch âm; năm nào sớm muộn còn tuỳ thời tiết và con nước.

Điều quan trọng với người làm ruộng: rươi cần vài năm sống yên trong đất mới đủ lớn để sinh sản. Một mùa cày quá sâu, một đợt phun thuốc trừ sâu nặng có thể làm mất rươi của những vụ sau chứ không chỉ vụ năm đó. Giữ rươi vì thế là việc của nhiều năm liền và của cả cánh đồng.

Những vùng có ruộng rươi ở miền Bắc

Rươi gắn với các chân ruộng nước lợ ven các cửa sông lớn của đồng bằng sông Hồng và vùng lân cận. Sau sắp xếp đơn vị hành chính tháng 7/2025, các vùng quen thuộc nằm ở:

• Hải Phòng: các vùng ven sông và cửa sông thuộc Tiên Lãng, Vĩnh Bảo, Kiến Thụy, An Lão cũ; cùng vùng Tứ Kỳ, Thanh Hà, Kim Thành của tỉnh Hải Dương cũ, nay đã nhập vào thành phố Hải Phòng.
• Hưng Yên: vùng ven biển và ven sông của tỉnh Thái Bình cũ, như Thái Thụy, Tiền Hải, nay thuộc tỉnh Hưng Yên sau sáp nhập.
• Quảng Ninh: một số vùng ruộng ven sông, cửa sông phía tây nam tỉnh.
• Ninh Bình: một số vùng ven biển của Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình.

Danh sách trên chỉ nêu những vùng thường được nhắc tới, không đầy đủ. Ruộng có rươi hay không phụ thuộc từng cánh đồng cụ thể: độ lợ của nước, nền đất, lịch sử dùng thuốc. Cách chắc nhất là hỏi người làm ruộng lâu năm ở xóm xem chân ruộng nhà mình xưa nay có rươi ra không.

Làm đất trên ruộng rươi: nhẹ tay hơn ruộng thường

Cày nông, bừa vừa phải. Rươi sống trong lớp bùn mặt, cày lật quá sâu là lật tung hang, phơi rươi non lên mặt rồi chim, cá ăn mất. Ở chân ruộng rươi, người làm lâu năm thường chỉ làm đất nông, đủ để cấy, không cày ải sâu.

Hạn chế phơi ải kéo dài. Ruộng khô nẻ lâu ngày làm rươi chết khô. Nếu cần phơi để hạ phèn, diệt cỏ thì phơi ngắn, giữ những chỗ trũng còn ẩm.

Giữ bờ, giữ cống. Bờ chắc để giữ nước lợ ổn định; cống là nơi nước ra vào theo con nước và cũng là nơi đặt đăng, lưới hứng rươi khi rươi nổi. Sửa cống trước mùa rươi.

Không đốt rơm rạ trên ruộng. Gốc rạ, rơm vùi lại mục dần thành thức ăn của rươi. Đốt rơm làm mất nguồn hữu cơ và làm nóng, khô lớp đất mặt.

Cẩn thận với máy móc nặng. Máy làm đất, máy gặt đi nhiều lượt trên ruộng nhão nén chặt lớp bùn. Chọn thời điểm ruộng vừa đủ cứng, đi ít lượt, đường đi cố định nếu được.

Phân bón: nuôi lúa cũng là nuôi rươi

Rươi ăn mùn hữu cơ, vì vậy ở nhiều vùng có tập quán "bón rươi": rải phân chuồng hoai, cám, bã đậu hoặc các phụ phẩm hữu cơ xuống ruộng trong những tháng trước mùa rươi. Lượng hữu cơ này vừa là thức ăn cho rươi vừa là phân bón chậm cho lúa. Ruộng chỉ bón phân vô cơ, không có hữu cơ, thường nghèo rươi dần.

Phân đạm vô cơ vẫn dùng được nhưng nên giảm và chia nhỏ, vì chân ruộng giàu hữu cơ đã cung cấp một phần đạm; đạm nhiều làm lúa lốp, dễ đổ và hút sâu bệnh, kéo theo nhu cầu phun thuốc. Phân lân và kali bón cân đối giúp lúa cứng cây. Vôi bón khử chua làm theo hướng dẫn khuyến nông, rải lúc ruộng ít nước, không rải dồn một lúc.

Một điểm hay bị bỏ qua: phân chuồng phải hoai. Phân tươi đổ xuống ruộng nước có thể làm nước thối, thiếu oxy, chính rươi và cá tôm tự nhiên trong ruộng chết ngạt. Ủ phân chuồng đúng cách trước khi dùng là việc của khâu vật tư, ở đây chỉ nhắc nguyên tắc.

Thuốc bảo vệ thực vật: điểm sống còn của ruộng rươi

Nếu chỉ được chọn một việc để giữ rươi, đó là bớt thuốc trừ sâu. Rươi sống trong bùn, hô hấp qua da và các phần phụ, nên những hoạt chất rơi xuống nước, ngấm vào bùn tác động thẳng vào rươi. Người già ở nhiều vùng ven biển kể rằng thời ruộng phun thuốc dày cũng là thời rươi thưa dần.

Ruộng rươi vì vậy vận hành gần giống ruộng lúa có cá: thăm đồng thường xuyên, chỉ can thiệp khi dịch hại vượt ngưỡng, ưu tiên biện pháp thủ công và sinh học, chọn giống lúa có khả năng chống chịu tốt, cấy mật độ vừa phải. Thuốc trừ cỏ, thuốc diệt ốc cũng cần tránh, vì bản thân chúng độc với sinh vật đáy hoặc làm mất thức ăn tự nhiên.

Vì nước ruộng rươi thông với nhau qua mương, cống, việc giữ rươi khó làm được một mình. Những nơi còn rươi nhiều thường có quy ước chung của thôn xóm: thống nhất hạn chế thuốc, không xả nước thải vào khu ruộng rươi, thống nhất lịch đóng mở cống. Khi có ý định phun, báo cho các hộ cùng khu ruộng để cùng tính.

Một năm trên ruộng lúa – rươi (khung tham khảo)

Lịch dưới viết theo kiểu ruộng cấy lúa vụ mùa ở vùng ven biển Bắc Bộ; thời điểm cụ thể đổi theo địa phương và năm:

Ở một số nơi, ruộng rươi chỉ làm một vụ lúa mỗi năm để ruộng có thời gian nghỉ, giữ nước, nuôi rươi. Nơi khác làm hai vụ. Quyết định phụ thuộc độ lợ của nước và tập quán vùng.

Những thách thức và cách nhìn lâu dài

Nguồn rươi tự nhiên chịu nhiều sức ép cùng lúc: thuốc bảo vệ thực vật, nước thải sinh hoạt và công nghiệp đổ ra sông, kè bờ và cống ngăn mặn làm thay đổi độ lợ, đất ruộng chuyển sang mục đích khác. Một hộ không giải quyết được các chuyện đó. Nhưng mỗi chân ruộng giữ được làm đất nhẹ, bón hữu cơ, ít thuốc là một mảnh còn nuôi được rươi.

Một số địa phương đã có các dự án, mô hình bảo tồn và phát triển nguồn lợi rươi, khoanh vùng ruộng, hướng dẫn canh tác lúa ít thuốc. Bà con nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã xem nơi mình có chương trình nào không, có quy ước chung nào cần theo không.

Cuối cùng, cần nhớ rươi là nguồn lợi tự nhiên, sản lượng mỗi năm lên xuống thất thường theo thời tiết và con nước. Không nên coi rươi là khoản thu chắc chắn để tính toán đầu tư. Lúa vẫn là cây chính của chân ruộng; rươi là phần thưởng của việc làm ruộng thuận tự nhiên.

Với người mới về quê nhận lại ruộng của gia đình ở vùng ven biển, việc nên làm trước tiên là hỏi chuyện các cụ trong xóm: chân ruộng này xưa có rươi không, rươi ra ở cống nào, con nước nào, ruộng bên nào còn giữ được. Những hiểu biết đó không có trong sách, và chính chúng quyết định cách làm đất, bón phân, dùng thuốc trên thửa ruộng cụ thể của mình trong những năm tới.

Chọn giống và chăm lúa trên chân ruộng rươi

Lúa trên ruộng rươi chịu hai điều kiện ít gặp ở ruộng chuyên lúa: nước lợ nhạt, có lúc độ mặn tăng khi triều cường gặp nắng hạn, và nền đất rất giàu hữu cơ. Vì thế giống lúa nên có khả năng chịu mặn nhẹ, cứng cây để không đổ trên đất màu mỡ, và chống chịu tốt với các đối tượng sâu bệnh chính của vùng để hạn chế phải phun. Không cần chạy theo giống năng suất cao nhất; giống ổn định, quen chân ruộng thường an toàn hơn. Cán bộ khuyến nông xã thường có danh sách giống được khuyến cáo cho vùng ven biển.

Mật độ cấy nên vừa phải, khóm thưa giúp ruộng thoáng, ít ẩm gốc, giảm bệnh. Trong vụ, giữ nước ổn định, tránh để ruộng khô nẻ vì rươi trong đất cần ẩm. Khi lúa chín gặt cần chọn lúc ruộng vừa đủ ráo để máy hay người đi lại không lún sâu, đồng thời không trùng những đêm rươi rộ. Sau gặt, rạ để lại, vùi dần thay vì đốt, để mùa sau rươi có thức ăn.

Hứng rươi cũng có cách giữ ruộng: đăng, lưới đặt ở cống theo con nước, không dùng cách khai thác cào xới đáy ruộng hay bắt cả rươi non. Một số quy ước làng chỉ cho hứng rươi ở cống vào những con nước nhất định, để phần còn lại sinh sản cho năm sau.

Câu hỏi thường gặp

Ruộng lúa nào thì có rươi?

Rươi sống ở chân ruộng nước lợ vùng cửa sông ven biển, đất bùn giàu hữu cơ, nước ra vào theo con triều. Ở miền Bắc, các vùng quen thuộc nằm ven các cửa sông thuộc Hải Phòng, Hưng Yên, Quảng Ninh, Ninh Bình hiện nay. Ruộng nước ngọt hoàn toàn hoặc mặn quá thì không có rươi.

Có thể thả giống rươi vào ruộng không?

Rươi chủ yếu được khai thác tự nhiên, người dân không mua giống thả như cá. Đã có các nghiên cứu, thử nghiệm về sinh sản nhân tạo và di giống rươi ở một số nơi, nhưng cách phổ biến và bền nhất vẫn là giữ điều kiện ruộng cho rươi tự sinh sôi: làm đất nhẹ, bón hữu cơ, hạn chế thuốc.

Vì sao rươi ngày càng ít?

Nguyên nhân thường được nhắc là thuốc bảo vệ thực vật dùng nhiều, cày sâu bằng máy làm xáo trộn lớp bùn, nước sông bị ô nhiễm, công trình thủy lợi thay đổi độ lợ, và đất ruộng chuyển sang mục đích khác. Mỗi nơi nặng nhẹ khác nhau, thường là nhiều nguyên nhân cộng lại.

Ruộng rươi có cấy được giống lúa ngắn ngày không?

Được, miễn là giống chịu được điều kiện nước lợ nhạt và đất của vùng, có khả năng chống chịu sâu bệnh để giảm thuốc. Thời gian sinh trưởng cần tính sao cho các việc làm đất, gặt không rơi đúng vào những con nước rươi ra. Hỏi cán bộ khuyến nông về giống hợp chân ruộng.

Bón gì để ruộng có nhiều rươi?

Rươi ăn mùn hữu cơ, nên ruộng được bón phân chuồng hoai, vùi rơm rạ, bổ sung các phụ phẩm hữu cơ đã ủ thường tốt cho rươi. Phân tươi chưa ủ có thể làm nước thối, thiếu oxy. Giảm đạm vô cơ, bón cân đối giúp lúa khoẻ mà không phải phun nhiều thuốc.

Mùa rươi rơi vào tháng nào?

Thường vào khoảng tháng 9 tới tháng 10 âm lịch, theo những con nước nhất định, như câu "tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm". Năm sớm, năm muộn còn tuỳ thời tiết, con nước và từng vùng, nên người dân thường theo dõi con nước và kinh nghiệm địa phương.