Luân canh lúa – sen – cá là trên cùng một chân ruộng trũng, thay một vụ lúa bằng một vụ sen, thả cá sống dưới tán lá sen, rồi trả ruộng về lúa ở vụ sau. Cách làm này hợp với những thửa ruộng thấp, đọng nước, làm lúa hay bị ngập hoặc thất bát, nơi sen lại ưa nước sâu. Sen cắt vòng đời một số dịch hại của lúa; lá, thân sen mục thành chất hữu cơ; cá ăn sâu, cỏ và để lại phân cho cả hai cây.
Mô hình này có ở cả hai đầu đất nước: những chân ruộng trũng đồng bằng sông Hồng xưa nay vẫn có đầm sen xen ruộng, còn vùng Đồng Tháp Mười phía Nam có nhiều diện tích luân canh lúa – sen được ngành nông nghiệp khuyến khích. Điểm khó nhất không nằm ở trồng sen mà ở lúc chuyển trả về lúa: củ, ngó sen sót lại mọc lên như cỏ dại. Bài này đi qua các bước chọn ruộng, trồng sen, nuôi cá dưới sen và trả ruộng.
Ruộng nào nên nghĩ tới sen
Sen là cây thủy sinh, rễ (ngó, củ) bám trong bùn, lá vươn lên mặt nước. Sen cần lớp bùn sâu, mềm, giàu hữu cơ và mực nước tương đối ổn định, từ vài tấc tới sâu hơn tùy giai đoạn và giống. Những thửa ruộng mà người làm lúa thấy là "chân ruộng xấu" vì trũng, khó tháo nước, lại thường là chỗ sen mọc tốt.
Ở đồng bằng sông Hồng, đó là những ô ruộng trũng cạnh đầm, hồ, trong đê, mùa mưa đọng nước lâu. Ở đồng bằng sông Cửu Long, đó là vùng ngập lũ hằng năm như Đồng Tháp Mười, nơi một vụ lúa trong mùa lũ là không thể, còn sen chịu được nước dâng dần. Vùng Đồng Tháp Mười trải trên tỉnh Đồng Tháp (sau khi Tiền Giang nhập vào) và một phần Tây Ninh (sau khi Long An nhập vào).
Ngược lại, ruộng cao, đất cát, nước ra vào khó giữ thì không nên trồng sen. Ruộng đã làm lúa ổn định, năng suất khá cũng không nhất thiết phải đổi. Luân canh lúa – sen có ý nghĩa nhất khi nó giải được một vấn đề có thật của chân ruộng: ngập, thất bát, dịch hại tích luỹ do làm lúa liên tục nhiều vụ.
Sen mang lại gì cho ruộng lúa vụ sau
Cắt vòng đời dịch hại của lúa. Nhiều loài sâu, rầy, bệnh chuyên hại lúa sống nhờ cây lúa liên tục qua các vụ. Một vụ sen, ruộng không có lúa, nguồn dịch hại trên chân ruộng giảm. Đây là nguyên lý chung của luân canh, áp dụng cho cả cây trồng cạn.
Thêm chất hữu cơ. Lá, thân sen già và rễ mục sau vụ là nguồn hữu cơ lớn vùi lại ruộng, giúp đất tơi, giữ dinh dưỡng. Ruộng làm lúa liên tục nhiều năm thường thấy đất chai, lúa đứng; sau một vụ sen đất có thể cải thiện.
Giảm áp lực cỏ dại họ lúa. Tán lá sen che kín mặt nước, cỏ lồng vực, lúa cỏ khó mọc dưới bóng sen. Khi trả về lúa, ngân hàng hạt cỏ trong đất đã giảm.
Thêm nguồn thu và việc cho người nhà. Sen cho nhiều sản phẩm: gương sen, hạt, hoa, lá, ngó, củ tùy giống. Mỗi thứ có thời điểm thu riêng, rải ra cả vụ. Đây là phần cần tính kỹ đầu ra trước khi trồng, vì mỗi vùng tiêu thụ khác nhau.
Chỗ cho cá. Dưới tán sen nước mát, nhiều côn trùng, ốc nhỏ, mùn bã, cá sống thuận lợi. Cá lại ăn sâu non, giúp sen ít bị hại.
Trồng sen trên ruộng lúa: các bước chính
Kỹ thuật trồng sen khác nhau theo giống sen lấy hạt hay lấy ngó, lấy hoa; các bước dưới là khung chung cho ruộng chuyển từ lúa sang sen:
- Chuẩn bị ruộng sau gặt. Sửa bờ cao, chắc để giữ được mực nước sâu hơn ruộng lúa. Nếu thả cá thì đào thêm mương hoặc hố trú ở một góc, như ruộng lúa – cá.
- Làm đất, giữ bùn. Cày bừa cho lớp bùn mặt nhuyễn, sâu, vùi rơm rạ của vụ lúa trước. Bón lót phân chuồng hoai; đất chua thì bón vôi theo hướng dẫn khuyến nông.
- Chọn giống và ngó giống. Chọn giống sen theo mục đích (lấy hạt, lấy ngó, lấy hoa) và theo kinh nghiệm vùng. Sen thường trồng bằng ngó hoặc đoạn củ có mầm, khoẻ, không dập nát; có nơi ươm cây con trước rồi mới cấy ra ruộng.
- Trồng với nước nông. Lúc trồng giữ nước nông để ngó bám bùn, cây non dễ lên lá. Ấn ngó xuống bùn, để mầm hướng lên, khoảng cách thưa vì sen lan rất nhanh.
- Nâng nước dần theo cây. Khi sen lên nhiều lá nổi rồi lá đứng, tăng mực nước dần. Không nâng nước đột ngột làm ngập chìm lá non.
- Chăm và thu. Làm cỏ giai đoạn đầu khi tán chưa kín; bón thúc theo sức cây, nhóm dinh dưỡng giống cây trồng khác, ưu tiên hữu cơ khi có cá. Thu gương, hoa, lá theo từng đợt.
Sâu bệnh trên sen có những đối tượng riêng như sâu ăn lá, rệp, bệnh trên lá. Ruộng có cá thì nguyên tắc dùng thuốc giống ruộng lúa có cá: thăm đồng, ưu tiên biện pháp thủ công, hạn chế tối đa hoá chất, nếu phải dùng thì hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và dồn cá xuống mương.
Thả cá dưới ruộng sen
Cá dưới ruộng sen thường được thả thưa và theo hướng tận dụng thức ăn tự nhiên. Những loài hay được chọn là các loài cá nước ngọt quen thuộc, chịu được nước tĩnh, ít oxy hơn vào ban đêm: cá rô đồng, cá trê, cá lóc ở miền Nam; cá chép, cá rô phi, cá trôi ở miền Bắc; nhiều nơi để cá đồng tự vào theo nước. Trắm cỏ không hợp vì ăn cả lá, mầm sen non.
Tán sen dày che mặt nước làm nước mát nhưng cũng làm giảm tảo, giảm oxy ban ngày so với ao trống. Vì vậy đừng thả dày. Theo dõi cá vào sáng sớm: cá nổi đầu nhiều là dấu hiệu thiếu oxy, cần thay nước, bớt cho ăn, hoặc tỉa bớt lá sen già ở một khoảng mặt nước.
Cuối vụ sen, hạ nước dần dồn cá xuống mương rồi thu. Cá cũng có thể thu bằng lưới, đó, lờ trong suốt vụ. Kỹ thuật nuôi từng loài cá chi tiết (cỡ giống, thức ăn, bệnh) nên tìm ở các trang chuyên về thủy sản; ở đây cá chỉ đóng vai trò thành phần của hệ luân canh.
Một lợi ích ít người để ý là cá giúp sen bớt rệp và sâu non rơi xuống nước, còn phân cá nuôi bùn cho ngó sen. Ngược lại, lá sen già rụng, hoa tàn rơi xuống là nguồn mùn cho động vật nhỏ mà cá ăn. Giữ cân bằng này bằng cách không cho ăn quá nhiều, không bón đạm dồn, và vớt bớt lá thối khi thấy nước có mùi.
Trả ruộng về lúa mà không bị sen mọc lại
Đây là phần nhiều người làm lần đầu bỏ qua. Sen sinh sản mạnh bằng ngó và củ dưới bùn; sau vụ sen, nếu chỉ cắt lá rồi cày cấy lúa ngay, các đoạn ngó còn sót sẽ nảy mầm, mọc lên giữa ruộng lúa, tranh dinh dưỡng và ánh sáng, rất khó nhổ hết. Ruộng lúa vụ đầu sau sen vì thế có thể kém đi nếu không xử lý tốt.
Cách làm được nhiều nơi áp dụng: sau khi thu hoạch xong, tháo cạn nước, đào nhặt ngó và củ sen (nếu là giống lấy ngó thì đây cũng là lúc thu hoạch), phơi ruộng cho phần ngó sót khô héo, cày lật đất vài lượt cách nhau vài ngày để đưa ngó lên mặt phơi, rồi mới lấy nước làm đất cấy lúa. Trong vụ lúa đầu tiên, thăm đồng thường xuyên và nhổ ngay những cây sen mọc lại khi còn nhỏ.
Có nơi xen sen và lúa theo khoảnh trên cùng cánh đồng: khoảnh trũng nhất để sen lâu năm, khoảnh cao hơn luân phiên. Cách này giảm công dọn ngó nhưng phải có bờ ngăn chắc giữa hai khoảnh, vì ngó sen bò qua bờ rất nhanh.
Những điều cần tính trước khi đổi vụ
Luân canh lúa – sen – cá không phải lúc nào cũng hợp. Trước khi quyết, bà con nên trả lời mấy câu sau:
- Đầu ra cho sản phẩm sen ở đâu? Hạt, gương, ngó, hoa, lá mỗi thứ có người mua khác nhau, mùa vụ khác nhau. Trồng mà không có chỗ bán là rủi ro lớn nhất.
- Công lao động có đủ không? Thu gương, hái hoa, bóc hạt, đào ngó tốn nhiều công tay, nhiều đợt. Hộ ít người cần tính trước.
- Có được phép chuyển đổi không? Trồng sen trên đất lúa là chuyển đổi cơ cấu cây trồng; nếu đào mương nuôi cá thì có thêm phần hạ thấp mặt bằng. Đăng ký với Ủy ban nhân dân xã, hỏi quy hoạch vùng.
- Ruộng bên cạnh làm gì? Sen lan qua bờ sang ruộng lúa nhà bên sẽ gây phiền cho hàng xóm. Bờ ngăn phải chắc, thỏa thuận trước.
- Có giữ được nước đủ sâu cả vụ không? Ruộng trũng mùa mưa nhưng mùa khô cạn kiệt thì sen chết, cá chết. Kiểm tra nguồn nước theo cả năm.
Luân canh tốt nhất khi được làm theo cả cánh đồng hoặc vùng có quy hoạch, có tổ hợp tác lo đầu ra chung. Hỏi cán bộ khuyến nông xã về các mô hình trình diễn gần nhất để đến xem tận mắt trước khi làm.
Một vụ lúa – sen – cá trên ruộng trũng, hình dung từ đầu tới cuối
Hình dung một hộ ở vùng ngập có thửa ruộng thấp nhất cánh đồng, vụ lúa mùa năm nào cũng lo ngập. Sau vụ lúa đông xuân, họ sửa bờ cao thêm, đào một hố trú ở góc thửa, vùi rạ, bón phân chuồng hoai rồi trồng ngó sen khi nước còn nông. Ít tuần sau, ruộng phủ lá nổi; khi lá đứng lên, nước được nâng dần và mấy loại cá đồng quen thuộc được thả thưa.
Suốt mùa mưa, nước dâng thì sen vẫn đứng được, cá sống dưới tán, người nhà thu hoa, lá, gương sen theo đợt. Không có vụ lúa nào bị ngập, cũng không cần phun thuốc rầy cho lúa. Cuối mùa nước, sen già dần; họ hạ nước, dồn cá xuống hố, thu cá, đào ngó, phơi ruộng, cày lật vài lượt để diệt ngó sót, rồi làm đất cấy lại lúa đông xuân với lượng đạm ít hơn trước.
Ví dụ trên là minh hoạ chung, không phải số liệu của một hộ cụ thể. Lịch thực tế tuỳ vùng: ở đồng bằng sông Hồng, sen thường trồng vào mùa xuân, phát triển mạnh trong hè; ở vùng lũ phía Nam, sen gắn với mùa nước nổi. Điểm chung là sen thay cho vụ lúa bấp bênh nhất của chân ruộng, chứ không thay vụ lúa đang tốt.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sen trên ruộng lúa có cần xin phép không?
Đây là chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất trồng lúa nên cần đăng ký với Ủy ban nhân dân cấp xã theo quy định hiện hành. Nếu đào mương, hố để nuôi cá thì phần hạ thấp mặt bằng còn có giới hạn về diện tích và độ sâu. Hỏi cán bộ địa chính – nông nghiệp xã trước khi làm.
Sau vụ sen trồng lúa có bị năng suất kém không?
Vụ lúa đầu sau sen có thể gặp khó do ngó sen mọc lại và đất quá giàu hữu cơ làm lúa lốp. Nếu dọn ngó kỹ, phơi ruộng, cày lật vài lượt và giảm đạm cho lúa, nhiều nơi ghi nhận lúa sau sen sinh trưởng tốt, ít sâu bệnh hơn ruộng làm lúa liên tục.
Sen lấy hạt và sen lấy ngó khác nhau thế nào khi trồng trên ruộng?
Giống sen lấy hạt cho nhiều gương, cần tán khoẻ, thu nhiều đợt trên mặt nước; giống lấy ngó cho ngó non giòn, thu bằng cách đào bùn. Hai loại cần mực nước, thời gian và cách thu khác nhau. Chọn theo đầu ra và kinh nghiệm vùng, hỏi người trồng lâu năm.
Thả cá gì dưới ruộng sen là hợp?
Các loài chịu được nước tĩnh, ít oxy ban đêm và không ăn lá sen non: rô đồng, trê, lóc ở miền Nam; chép, rô phi, trôi ở miền Bắc. Không nên thả trắm cỏ. Thả thưa, chủ yếu sống bằng thức ăn tự nhiên dưới tán sen.
Làm sao diệt sen mọc lại trong ruộng lúa?
Sau thu hoạch sen, tháo cạn nước, đào nhặt ngó củ, phơi ruộng cho ngó sót khô, cày lật vài lượt cách nhau vài ngày rồi mới làm đất cấy. Trong vụ lúa, nhổ ngay cây sen mọc lại khi còn nhỏ. Hạn chế dùng thuốc trừ cỏ vì ruộng có thể vẫn còn cá.
Ruộng bao lâu thì nên luân canh một vụ sen?
Không có chu kỳ cố định. Có nơi làm lúa hai vụ rồi một vụ sen, có nơi xen lúa và sen theo năm. Căn cứ là mức dịch hại, độ mệt của đất, chế độ ngập của chân ruộng và đầu ra cho sen. Mô hình trình diễn gần nhà là nơi tốt để tham khảo.