Dưa leo đắng là do trong trái tích nhiều nhóm chất cucurbitacin, chất đắng tự nhiên của họ bầu bí; cây sản sinh nhiều chất này khi bị căng thẳng như nắng nóng kéo dài, thiếu nước rồi lại thừa nước, thiếu dinh dưỡng, cây già hoặc giống có gen đắng. Vị đắng thường tập trung ở đầu cuống và dưới vỏ, nên gọt vỏ và cắt bỏ phần cuống giảm được phần lớn. Muốn trái không đắng thì phải giữ cho cây ít bị sốc, nhất là ở giai đoạn ra trái rộ.
Trái cong, trái thắt eo, trái rụng non cũng cùng một gốc: cây không được nuôi đều hoặc hoa không được thụ phấn đủ. Bài này đi theo đời cây dưa leo ngoài đồng, từ gieo hạt tới khi cây tàn, chỉ ra ở mỗi giai đoạn cây cần gì và chỗ nào hay hỏng. Dưa leo trồng trong nhà màng có cách làm riêng; ở đây là dưa leo giàn tre, giàn lưới quen thuộc của nông hộ khắp các vùng.
Chất đắng trong dưa leo đến từ đâu
Cucurbitacin là một nhóm hợp chất có trong nhiều cây họ bầu bí, đóng vai trò chất phòng vệ chống côn trùng và động vật ăn lá. Ở các dòng dưa leo trồng hiện nay, chọn giống đã giảm rất nhiều lượng chất này trong trái, nhưng khả năng sinh ra nó vẫn còn. Khi cây gặp điều kiện bất lợi, lượng cucurbitacin trong trái có thể tăng lên, đủ để người ăn thấy đắng.
Các điều kiện bất lợi hay gặp ngoài đồng là: nắng nóng gay gắt nhiều ngày, đất khô lâu rồi tưới đẫm, mưa dầm úng rễ, bón lệch nhiều đạm ít kali, cây đã già cuối vụ, lá bị bệnh rụng nhiều. Hạt giống tự để từ trái lai, hoặc giống địa phương lẫn tạp, cũng hay cho trái đắng hơn vì các tính trạng phân ly.
Một điều cần biết: dưa leo đắng nặng, đắng gắt, nhất là kèm mùi lạ, không nên cố ăn. Các trường hợp ngộ độc do cucurbitacin thường liên quan tới bầu, bí có vị đắng bất thường. Trái nào đắng gắt thì bỏ, đừng tiếc.
Gieo hạt và giai đoạn cây con: nền móng của cả vụ
Chọn thời vụ tránh cao điểm nóng. Dưa leo ưa ấm nhưng ra hoa đậu trái kém khi nắng quá gắt và nhiệt độ cao kéo dài. Ở miền Bắc, vụ xuân và vụ thu đông thuận hơn giữa hè; ở miền Nam, mùa khô có tưới thường cho trái đẹp hơn giữa mùa mưa.
Làm luống cao, có rãnh thoát nước. Rễ dưa leo ăn nông và rất sợ úng. Một trận mưa ngập vài giờ đủ làm thối rễ cây con.
Che phủ mặt luống. Phủ rơm rạ hoặc màng phủ giữ ẩm, giảm cỏ, giảm đất bắn lên lá khi mưa — đất bắn là đường lây nhiều bệnh nấm.
Tỉa để lại cây khoẻ. Gieo hai hạt một hốc thì tỉa bớt cây yếu khi có lá thật. Cây con vống, thân dài, lá nhạt thường do gieo dày hoặc thiếu nắng; cây như thế ra hoa muộn và kém.
Làm giàn và dẫn ngọn: trái thẳng nhờ cây thoáng
Dưa leo bò đất vẫn ra trái, nhưng trái nằm đất dễ cong, dễ thối, vỏ loang. Giàn giúp lá đón nắng đều, gió lùa qua tán làm lá khô nhanh sau mưa, trái treo thẳng theo trọng lực. Giàn chữ A bằng tre, giàn lưới căng giữa hai hàng cọc là hai kiểu phổ biến. Giàn cần đủ chắc để chịu gió và sức nặng khi cây đầy trái; giàn sập giữa vụ là mất trắng.
Khi cây có tua cuốn, dẫn ngọn lên giàn, buộc lỏng. Những lá già sát gốc, lá vàng, lá bệnh nên tỉa bớt để gốc thông thoáng. Với giống phân nhánh nhiều, tỉa bớt nhánh sát gốc giúp cây tập trung nuôi thân chính; với giống ra trái chủ yếu trên nhánh, giữ nhánh và bấm ngọn nhánh sau vài lá trái. Cách tỉa theo đặc điểm giống, đọc hướng dẫn của nơi bán giống.
Nguyên tắc chung: tán càng thoáng thì bệnh càng ít, trái càng thẳng. Một tán rậm, lá chồng lá, không khí ẩm đọng lại cả ngày là nơi sương mai, phấn trắng phát triển nhanh nhất.
Giàn cũng nên được dựng theo hướng gió và hướng nắng của ruộng. Hàng giàn chạy theo hướng bắc – nam giúp hai mặt tán nhận nắng gần bằng nhau trong ngày; ở vùng gió mạnh, giàn chữ A vững hơn giàn đứng một mặt, và cần thêm cọc chống ở đầu hàng. Dây buộc nên mềm, buộc vòng số tám để thân không bị siết khi lớn lên.
Trái dưa leo dị dạng: đọc nguyên nhân từ hình dáng
Hình dáng trái là cách cây "báo" lại chuyện đã xảy ra vài ngày trước. Bảng dưới gom các dạng hay gặp ngoài đồng:
| Hình dáng trái | Nguyên nhân thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Cong hình móc | Thụ phấn không đều, trái vướng giàn, cây yếu, thiếu nước | Dẫn trái treo tự do, giữ ẩm đều, giảm tải trái |
| Thắt eo giữa trái | Ẩm không đều, nóng xen lạnh, thiếu kali | Tưới đều, che phủ, bón cân đối |
| Đầu to đuôi nhỏ | Thụ phấn thiếu, cây già, thiếu dinh dưỡng | Giữ côn trùng thụ phấn, hái trái đúng lứa |
| Trái vàng, rụng non | Cây mang quá nhiều trái, thiếu thụ phấn, nắng nóng | Hái sớm, tỉa trái méo, tránh phun thuốc lúc hoa nở |
| Trái đắng | Căng thẳng do nóng, hạn, úng; cây già; giống | Ổn định nước, che bớt nắng gắt, thay giống |
Phần lớn giống dưa leo trồng ngoài đồng cần côn trùng mang phấn từ hoa đực sang hoa cái. Phun thuốc bừa bãi lúc hoa nở giết ong và các loài thụ phấn, trái đậu ít và méo. Chuyện côn trùng thụ phấn cho cây trồng là một đề tài riêng; ở đây chỉ nhắc: giữ được ong là giữ được trái.
Nước và dinh dưỡng trong giai đoạn ra trái rộ
Trái dưa leo chứa phần lớn là nước, lớn rất nhanh, từ lúc hoa nở tới lúc hái chỉ khoảng một tuần đến mười ngày tuỳ giống và thời tiết. Vì vậy giai đoạn ra trái rộ là lúc cây cần nước đều nhất. Đất khô một hai ngày rồi tưới đẫm là công thức cho trái đắng, trái thắt eo. Tưới rãnh cho thấm ngang hoặc tưới gốc vào sáng sớm, giữ lá khô, tốt hơn tưới phun lên lá vào chiều tối.
Về dinh dưỡng, dưa leo cần đạm vừa phải để ra lá, cần kali và canxi để trái chắc và đều. Dấu hiệu bón lệch đạm là lá to, xanh đậm, thân mập mà hoa cái ít. Cây ra trái liên tục nên cần bổ sung nhiều lần, mỗi lần ít, hơn là bón dồn. Lượng phân cụ thể nên dựa vào khuyến cáo địa phương; phân bón lá chỉ là bổ trợ, không thay được dinh dưỡng từ gốc.
Hái đúng lứa cũng là chăm cây. Để trái già trên cây làm cây dồn sức nuôi hạt, ra hoa cái chậm lại, trái lứa sau nhỏ và cong. Hái đều, hái sớm vào buổi sáng mát giúp cây ra trái kéo dài. Trái méo, trái sâu cũng nên hái bỏ sớm thay vì để trên cây, vì cây vẫn tốn sức nuôi chúng như trái đẹp.
Dịch hại hay gặp trên dưa leo và cách nhìn theo hệ thống
Sương mai. Vết bệnh góc cạnh, giới hạn bởi gân lá, màu vàng rồi nâu, mặt dưới có lớp mốc xám tím khi trời ẩm. Bệnh lan rất nhanh trong mưa phùn, sương nhiều. Tán thoáng, tưới gốc, dọn lá bệnh là nền tảng.
Phấn trắng. Lớp bột trắng trên mặt lá, hay gặp khi ngày khô, đêm ẩm. Lá già bị trước.
Virus khảm, xoăn lá. Lá khảm xanh vàng, nhăn, cây lùn. Lây qua rệp, bọ trĩ, bọ phấn và hạt giống. Không có thuốc chữa cây đã nhiễm; nhổ bỏ sớm, quản lý côn trùng môi giới, dùng hạt giống sạch.
Ruồi đục lá, bọ trĩ, rệp. Nhóm chích hút và đục lá làm lá xơ, cây suy. Giữ thiên địch, dùng bẫy dính màu vàng hoặc xanh để theo dõi.
Nguyên tắc dùng thuốc. Chỉ dùng thuốc có đăng ký cho dưa leo, tôn trọng thời gian cách ly vì dưa leo hái liên tục; tránh phun lúc hoa nở. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương trước khi chọn thuốc.
Dưa leo theo vùng và theo mùa: chọn lúc trồng để cây ít bị sốc
Ở đồng bằng sông Hồng và trung du phía Bắc, dưa leo trồng thuận nhất vào vụ xuân (gieo khi hết rét, khoảng tháng 2 đến tháng 3) và vụ thu đông (gieo khoảng tháng 8 đến tháng 9). Giữa hè nắng nóng, mưa giông, cây dễ bị sương mai và trái đắng; giữa đông rét thì cây chậm, hoa đậu kém. Vùng núi cao mát có thể trồng được giữa hè.
Ở Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ, mùa gió tây khô nóng đầu hè là thời điểm khó nhất cho dưa leo; mùa mưa bão cuối năm thì giàn dễ đổ, ruộng dễ ngập. Nhiều nơi tránh hai quãng này, trồng vào đầu năm khi trời còn mát và có nước tưới. Trên đất cát ven biển, dưa leo cần che phủ dày và tưới đều hơn hẳn.
Ở Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và đồng bằng sông Cửu Long, dưa leo trồng được gần như quanh năm. Mùa khô có tưới thường cho trái đẹp nhất, ít bệnh; mùa mưa phải lên luống cao, làm giàn chắc và chấp nhận sương mai, thối rễ nhiều hơn. Ở cao nguyên, ngày nóng đêm lạnh chênh lệch lớn cũng là một kiểu căng thẳng cho cây, chọn giống chịu được biên độ nhiệt là cách giảm trái đắng.
Cuối vụ: lúc nào nên nhổ cây và chuẩn bị chân đất cho vụ sau
Sau vài tuần ra trái rộ, cây dưa leo già dần: lá gốc vàng, lá mới nhỏ, trái lứa sau ngắn, cong và đắng nhiều hơn. Nuôi tiếp cây già thường không đáng công, lại để mầm bệnh tích tụ trên ruộng. Khi tỷ lệ trái loại tăng rõ, nên chủ động kết thúc vụ.
Dọn sạch thân lá, nhất là thân lá bị sương mai, virus; không để đống thân lá bệnh ở đầu ruộng. Thân lá sạch có thể đưa vào đống ủ phân; phần bệnh nặng nên gom xử lý riêng. Cọc tre, dây giàn rửa sạch, phơi khô trước khi dùng lại, vì mầm bệnh có thể bám trên vật liệu giàn từ vụ này sang vụ khác.
Chân đất vừa trồng dưa leo nên chuyển sang cây khác họ: rau ăn lá họ cải, ngô, cây họ đậu. Trồng liền bầu bí, dưa hấu, mướp, bí trên cùng chân đất là nuôi chung một nhóm bệnh và côn trùng. Nếu đất bạc, có thể trồng một vụ cây họ đậu rồi vùi thân lá để trả lại chất hữu cơ cho đất trước khi trồng dưa trở lại.
Câu hỏi thường gặp
Dưa leo đắng có ăn được không?
Đắng nhẹ ở đầu cuống thì cắt bỏ phần cuống, gọt vỏ là ăn được. Nếu cả trái đắng gắt thì không nên ăn, vì cucurbitacin nồng độ cao có thể gây đau bụng, tiêu chảy. Không cố "xát muối cho hết đắng" với trái đắng nặng; bỏ trái đó và xem lại cách chăm.
Có cách nào chữa dưa leo đang đắng trên cây không?
Trái đã đắng thì không chữa được. Có thể giảm cho các lứa sau: ổn định tưới, che phủ gốc, giảm đạm, bổ sung kali, tỉa lá già để cây thoáng, hái trái đều. Nếu cây đã già cuối vụ và trái đắng nhiều, nên nhổ để chuẩn bị vụ mới.
Dưa leo trồng bao lâu thì cho hái?
Nhiều giống dưa leo cho lứa trái đầu sau khoảng 35 đến 45 ngày từ gieo, tuỳ giống và nhiệt độ; vụ lạnh lâu hơn. Sau đó hái liên tục vài tuần. Mốc chính xác ghi trên bao bì giống; nên xem thực tế cây hơn là đếm ngày.
Vì sao dưa leo nhiều hoa mà ít trái?
Có thể do hoa đực nhiều, hoa cái ít (nắng nóng, ngày dài, thừa đạm), hoặc hoa cái nở mà không được thụ phấn vì thiếu côn trùng, mưa nhiều, phun thuốc lúc hoa nở. Xem kỹ: hoa cái có trái non nhỏ dưới cánh hoa, hoa đực thì không.
Có nên để hạt dưa leo làm giống vụ sau không?
Với giống lai F1, hạt để lại sẽ phân ly, cây không đồng đều, trái có thể đắng hoặc dị dạng. Giống thụ phấn tự do, giống địa phương thì để được nếu chọn trái khoẻ, cách ly với giống khác. Đa số nhà trồng thương phẩm mua hạt mới mỗi vụ.
Dưa leo trồng chung với cây gì cho đỡ sâu bệnh?
Nên tránh trồng liền nhiều vụ họ bầu bí trên cùng chân đất. Luân phiên với cây họ khác như rau ăn lá, ngô, đậu giúp cắt nguồn bệnh. Trồng vài hàng hoa quanh ruộng giúp giữ thiên địch và côn trùng thụ phấn.