Phần lớn giống khoai lang trồng ở nước ta cho thu hoạch sau khoảng 3 đến 4 tháng kể từ lúc đặt dây, tức chừng 90 đến 120 ngày; giống ngắn ngày và vụ nắng ấm có thể sớm hơn, giống dài ngày hoặc vụ lạnh ở miền Bắc kéo dài hơn. Con số trên giấy chỉ là mốc tham khảo. Củ đã đủ già hay chưa phải xem ngoài ruộng: lá gốc ngả vàng, luống nứt chân chim, bẻ củ thử thấy nhựa trắng khô nhanh, vết cắt không thâm xanh.
Khoai lang là cây dễ sống nhưng không dễ cho củ đẹp. Cùng một ruộng, nhà này được củ đều, vỏ láng; nhà kia ra toàn rễ dây, củ dài như đuôi chuột hoặc lỗ chỗ bọ hà. Khác nhau nằm ở ba việc: dây giống, luống, và cách giữ ẩm ở tháng thứ hai, thứ ba. Bài này đi theo từng giai đoạn của cây, kèm những khác biệt giữa vụ đông đồng bằng sông Hồng, vùng cát Bắc Trung Bộ và vùng khoai trên đất phù sa miền Tây.
Cây khoai lang làm gì trong 120 ngày
Có thể chia đời một vụ khoai lang thành ba chặng. Chặng đầu, khoảng tháng đầu tiên, dây bén rễ và mọc lá; dưới đất, các rễ ở đốt dây bắt đầu phân hoá, một số sẽ thành củ, số khác chỉ là rễ hút. Quyết định "rễ nào thành củ" diễn ra khá sớm, trong vài tuần đầu, và chịu ảnh hưởng mạnh của độ tơi xốp và độ thoáng khí của đất. Đất bí, ngập hay quá nhiều đạm lúc này làm nhiều rễ không phình được.
Chặng giữa, từ tuần thứ năm đến khoảng tuần thứ mười, thân lá phát triển mạnh nhất, phủ kín luống. Củ đã định hình và bắt đầu lớn. Đây là lúc cây cần ẩm đều, cần kali và cần lá khoẻ để quang hợp. Chặng cuối, khoảng một tháng trước thu, thân lá chậm lại, chất khô dồn về củ; củ to nhanh và tăng độ bột.
Hiểu ba chặng này giúp bà con tránh hai lỗi rất hay gặp: bón nhiều đạm ở tháng đầu cho dây "xanh tốt" rồi được ít củ, và để ruộng khô nứt ở tháng cuối khiến bọ hà chui theo vết nứt xuống đục củ.
Dây giống và cách đặt dây quyết định một nửa vụ
Lấy đoạn ngọn hoặc đoạn thân bánh tẻ. Đoạn ngọn khoẻ, đốt ngắn, không sâu bệnh, dài khoảng 25 đến 30 cm, có năm đến bảy đốt là kích cỡ nhiều nơi khuyến cáo. Đoạn gốc già ra rễ chậm, củ không đều.
Dây khoẻ từ ruộng nhân giống riêng. Lấy dây liên tục nhiều vụ từ chính ruộng khoai lấy củ thì bệnh virus và bọ hà tích dần. Nhiều nơi để riêng một khoảnh nhỏ chăm kỹ chỉ để lấy dây.
Cắt xong để nơi râm một hai ngày. Dây hơi héo, vết cắt khô lại sẽ ra rễ đều hơn và ít thối hơn dây vừa cắt đã cắm ngay xuống đất ướt.
Đặt dây nằm hoặc xiên, vùi vài đốt. Thường vùi ba đến bốn đốt giữa dưới đất, để ngọn ló lên. Mỗi đốt vùi là một chỗ có thể ra củ; vùi nông quá củ lộ mặt luống, vùi sâu quá dây chậm bén.
Mật độ vừa phải. Trồng quá dày củ nhỏ và nhiều củ dài; quá thưa thì cỏ lấn, đất lộ nắng. Khoảng cách cụ thể tuỳ giống dây dài hay dây ngắn, hỏi theo khuyến cáo của khuyến nông địa phương.
Luống cao, đất tơi: điều kiện để rễ thành củ
Khoai lang ra củ tốt nhất trong đất thịt nhẹ, cát pha, tơi xốp và thoát nước. Trên đất thịt nặng hoặc đất lúa, luống cao là bắt buộc: luống cao giúp đất thoáng, nước mưa thoát nhanh, củ có chỗ phình mà không bị méo. Ở đồng bằng sông Hồng, vụ khoai đông trên đất hai lúa thường lên luống cao, rãnh sâu để thoát nước những đợt mưa cuối thu.
Trên vùng cát ven biển Bắc Trung Bộ, vấn đề ngược lại: cát thoát nước quá nhanh, giữ phân kém. Ở đây luống không cần cao bằng, nhưng cần trộn nhiều phân hữu cơ hoai, có nơi trộn thêm bùn ao hoặc đất thịt để cát giữ được ẩm. Vùng phù sa ven sông miền Tây có những vùng chuyên khoai lang lâu năm, như vùng Bình Tân của Vĩnh Long; ở đó luống được lên theo ruộng, tưới bằng nước kênh và việc giữ luống không sụp sau mưa là chuyện thường ngày.
Dù vùng nào, nguyên tắc chung là đất phải được làm kỹ, nhặt sạch gốc rạ, cỏ dại lâu năm, và không đặt dây khi đất quá ướt. Đất nhão bị nén chặt sau khi khô sẽ thành lớp cứng, rễ không xuyên được.
Chăm tháng thứ nhất và thứ hai: cỏ, nước, nhấc dây
Giữ ẩm cho dây bén rễ. Mười ngày đầu cần đủ ẩm để dây ra rễ. Vùng khô thì tưới rãnh cho nước thấm ngang rồi tháo đi, không để ngập luống.
Làm cỏ, vun xới sớm. Khi dây chưa phủ kín, cỏ mọc nhanh hơn khoai. Làm cỏ một hai lần, kết hợp xới nhẹ mặt luống và vun gốc cho đất tơi.
Nhấc dây, không để dây bám rễ lung tung. Khi dây bò ra rãnh, các đốt chạm đất sẽ ra rễ phụ và cũng tạo củ nhỏ, làm phân tán dinh dưỡng. Nhiều nơi nhấc dây lật lên mặt luống một hai lần trong tháng thứ hai. Không cắt dây bừa bãi vì lá là bộ máy nuôi củ.
Dinh dưỡng theo hướng ít đạm, nhiều kali. Khoai lang cần kali để vận chuyển tinh bột về củ. Đạm quá nhiều làm dây vống, lá to, củ ít. Lượng phân cụ thể theo phân tích đất và khuyến cáo vùng; phần tính lượng phân, chia lần bón thuộc về các bài vật tư chuyên sâu.
Bọ hà: con sâu nhỏ làm đắng cả củ
Bọ hà (Cylas formicarius) là dịch hại nặng nhất của khoai lang ở hầu hết các vùng. Con trưởng thành nhỏ, thân dài, màu xanh đen và đỏ nâu, đẻ trứng vào thân sát gốc và vào củ. Ấu trùng đục đường hầm trong củ; củ bị hại có mùi hăng, vị đắng, không ăn được, người và cả lợn cũng không ăn. Điều đáng chú ý là bọ hà phần lớn không chui xuyên được đất ẩm; chúng xuống củ theo các vết nứt của mặt luống.
Vì thế, biện pháp then chốt là canh tác: dùng dây sạch, luân canh với cây khác họ (tốt nhất là xen một vụ lúa nước), vun kín gốc và giữ ẩm để luống không nứt ở tháng cuối, thu hoạch đúng lúc vì để củ lâu dưới đất mùa khô bọ hà càng nhiều. Dọn sạch củ sót, dây khoai sau thu hoạch, không để đống dây mục cạnh ruộng mới. Bẫy pheromone giới tính cho bọ hà đã được thử nghiệm và dùng ở nhiều vùng như một công cụ theo dõi và giảm mật số; cách đặt bẫy thuộc phần quản lý dịch hại tổng hợp.
Nếu phải dùng thuốc bảo vệ thực vật, chỉ dùng loại có đăng ký cho khoai lang, đọc kỹ nhãn và thời gian cách ly, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương. Thuốc khó tới được ấu trùng nằm trong củ, nên phun đuổi theo khi đã thấy củ hỏng gần như vô ích.
Những lỗi khiến vụ khoai hỏng mà ít người để ý
Đặt dây khi đất quá ướt rồi gặp nắng. Đất nhão bị dẫm nén, khô lại thành tảng, rễ non không xuyên được; ruộng nhìn dây vẫn sống nhưng tới lúc đào chỉ thấy rễ xơ. Chờ đất se mặt, bóp nắm thấy tơi là lúc đặt dây.
Dùng phân chuồng chưa hoai. Phân tươi bón lót sát dây làm nóng gốc, mang theo hạt cỏ, mầm bệnh và sùng. Củ hay bị nứt, bị vết đen. Phân phải ủ hoai trước, phần kỹ thuật ủ có hướng dẫn riêng.
Tưới dồn sau đợt hạn dài. Đất khô lâu rồi được tưới ngập một lần, củ hút nước lớn đột ngột và nứt dọc. Tưới ít mà đều, hoặc che phủ mặt luống để đất không khô kiệt.
Để củ quá lứa dưới đất mùa khô. Nghĩ để thêm vài tuần cho củ to hơn, nhưng ở mùa khô, càng để lâu luống càng nứt, bọ hà càng nhiều; củ to thêm không bù được phần hỏng.
Lấy dây từ ruộng bị bọ hà. Trứng và ấu trùng nằm trong thân dây sát gốc; mang dây đó đi trồng là mang bọ hà sang ruộng mới. Chỉ lấy đoạn ngọn, không lấy đoạn gốc của ruộng đã bị hại.
Củ đã đủ già chưa: đọc dấu hiệu ngoài ruộng
Thời gian sinh trưởng thay đổi theo giống và vụ, nên nhà nông dựa vào dấu hiệu nhiều hơn dựa vào lịch. Bảng dưới gom các dấu hiệu thường dùng:
| Dấu hiệu | Củ đã già | Củ còn non |
|---|---|---|
| Lá gốc | Nhiều lá gốc vàng, rụng; thân lá chậm lại | Thân lá còn xanh tốt, vẫn bò ra |
| Mặt luống | Nứt chân chim quanh gốc do củ to | Mặt luống còn phẳng |
| Bẻ hoặc cắt củ | Nhựa trắng ít, khô nhanh; vết cắt giữ màu | Nhựa nhiều, chảy lâu; vết cắt thâm xanh nhanh |
| Vỏ củ | Vỏ chắc, cọ nhẹ không tróc | Vỏ mỏng, cọ là tróc |
| Ngày sau đặt dây | Đến hoặc qua mốc của giống | Chưa tới mốc giống |
Nên đào thử vài gốc ở các góc ruộng trước khi thu cả ruộng. Thu vào ngày khô ráo, tránh làm xây xát củ; củ bị dập sẽ thối nhanh. Từ lúc nhổ củ trở đi, chuyện hong khô vết thương, phân loại và cất trữ là khâu sau thu hoạch, có những yêu cầu riêng.
Khoai lang theo vùng và theo vụ: những khác biệt nên biết
Vụ đông đồng bằng sông Hồng thường đặt dây trong tháng 9 và đầu tháng 10 sau khi gặt lúa mùa sớm, thu vào khoảng tháng 12 đến tháng 1. Thời tiết lạnh dần khiến khoai chậm lớn hơn vụ ấm; đặt dây muộn quá thì tháng cuối gặp rét, củ nhỏ. Khoai vụ đông còn là nguồn dây giống và thân lá cho chăn nuôi.
Vùng cát Bắc Trung Bộ có vụ khoai trên đất cát, chịu nắng gió, cần giữ ẩm và tăng hữu cơ. Gió tây khô nóng đầu hè có thể làm cát nóng bỏng và lá héo, nên lịch thời vụ thường tránh để tháng phình củ rơi vào cao điểm nắng nóng.
Tây Nguyên và Đông Nam Bộ trồng khoai lang trên đất đỏ, đất xám, thường đặt dây đầu mùa mưa. Đất dốc cần lên luống theo đường đồng mức để không trôi đất. Đồng bằng sông Cửu Long trồng trên đất phù sa ven sông và trên ruộng luân canh với lúa, có điều kiện tưới chủ động nên trồng được nhiều vụ, nhưng cũng vì trồng liên tục mà bọ hà và bệnh tích luỹ, việc luân canh càng quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Khoai lang trồng được mấy vụ một năm?
Tuỳ vùng. Nơi có nước tưới và mùa đông không lạnh như miền Nam có thể trồng quanh năm, nhiều vụ nối nhau, nhưng nên xen vụ lúa hoặc cây khác họ để cắt bọ hà. Miền Bắc phổ biến nhất là vụ đông trên đất lúa và vụ xuân; vụ hè nóng, mưa nhiều thường cho củ kém.
Vì sao khoai lang tốt lá mà ít củ?
Nguyên nhân hay gặp là thừa đạm, đất bí hoặc ngập ở tháng đầu, đặt dây quá dày, hoặc không nhấc dây nên các đốt bám đất ra rễ phân tán. Giống dây vống trên đất quá màu cũng dễ bị. Năm sau giảm đạm, lên luống cao, chú ý kali và nhấc dây đúng lúc.
Củ khoai lang bị nứt dọc là do đâu?
Thường do ẩm không đều: đất khô lâu rồi gặp mưa hoặc tưới đẫm, củ hút nước lớn nhanh làm nứt vỏ. Một số giống dễ nứt hơn. Giữ ẩm đều ở tháng phình củ, che phủ mặt luống và tránh tưới dồn một lần sau đợt hạn dài sẽ giảm tình trạng này.
Có nên cắt bớt ngọn khoai lang làm rau ăn không?
Hái ngọn non lượng vừa phải không ảnh hưởng nhiều, nhất là ở giai đoạn thân lá phát triển mạnh. Nhưng hái quá nhiều, nhất là ở tháng cuối, làm giảm diện tích lá nuôi củ. Nếu cần rau thì nên trồng riêng một khoảnh khoai lấy ngọn, giống chuyên lấy rau.
Thân lá khoai lang sau thu hoạch dùng làm gì?
Dây lá là thức ăn xanh cho lợn, bò, dê, thỏ và cá; có thể phơi héo hoặc ủ chua để dự trữ. Phần không dùng nên đưa vào ủ phân thay vì để đống cạnh ruộng, vì dây mục là chỗ trú của bọ hà cho vụ sau. Dây bệnh nặng thì không đưa cho vật nuôi.
Đất vừa trồng khoai xong có nên trồng tiếp khoai không?
Không nên trồng liên tiếp nhiều vụ khoai lang trên cùng một chân đất vì bọ hà, sùng và bệnh tích luỹ. Tốt nhất xen một vụ lúa nước hoặc cây họ khác như ngô, đậu. Nếu buộc phải trồng lại, dọn thật sạch củ sót, dây cũ và dùng dây giống từ nơi khác sạch.