Lạc ra hoa trên mặt đất nhưng củ lại hình thành dưới đất: sau khi thụ phấn, phần cuống bầu (người ta gọi là tia lạc) dài ra, cắm xuống đất rồi mới phình thành củ; nếu lúc đó đất chặt, khô cứng, thiếu canxi ở lớp đất mặt hay tia mọc quá cao không chạm được đất, hoa nhiều đến mấy cũng ít củ và củ lép. Vì vậy chăm lạc thực chất là chuẩn bị cho tia lạc một lớp đất tơi, ẩm và đủ canxi vào đúng thời kỳ ra hoa – đâm tia.
Lạc trồng nhiều ở vùng đất cát pha Bắc Trung Bộ như Nghệ An, Hà Tĩnh, ở trung du miền núi phía Bắc, trên đất xám Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và trên đất bãi ven sông. Mỗi vùng có thời vụ và cách làm khác, nhưng đường đi của một hạt lạc thành một củ lạc là như nhau. Bài này đi theo đường đi đó và chỉ ra những chỗ nhà nông hay mất củ mà không biết.
Từ hoa tới củ: một quá trình chỉ cây lạc mới có
Hoa lạc thường tự thụ phấn, nở vào sáng sớm và chỉ nở trong một buổi. Vài ngày sau khi thụ phấn, cuống bầu bắt đầu dài ra, cong xuống đất. Tia lạc mang bầu ở đầu, cắm sâu vào đất vài phân rồi nằm ngang, đầu tia phình to dần thành quả. Trong đất tối, quả lớn lên, vỏ cứng lại, hạt vào chắc.
Chỉ khi đầu tia vào được trong đất, tối và ẩm, quả mới phát triển. Tia không chạm được đất, hoặc chạm vào một mặt đất cứng không đâm qua được, sẽ khô đi, không thành quả. Đó là lý do hoa nở ở các đốt thấp sát gốc thường cho củ chắc, còn hoa ở các đốt cao, nở muộn, phần lớn chỉ là hoa "vô hiệu". Ở nhiều giống, chỉ một phần nhỏ số hoa cuối cùng thành quả chắc; phần còn lại là bình thường của cây, không phải lỗi canh tác.
Điều đáng chú ý thứ hai: quả lạc hút canxi trực tiếp qua vỏ từ lớp đất quanh nó, chứ không chủ yếu nhận canxi từ rễ chuyển lên như các bộ phận khác. Nên nếu lớp đất mặt nơi củ nằm nghèo canxi, cây có thể vẫn xanh tốt mà củ vẫn lép, hạt teo, có khi quả rỗng hoàn toàn.
Chuẩn bị đất và gieo: tạo lớp đất cho tia lạc
Chọn đất nhẹ, thoát nước. Đất cát pha, thịt nhẹ là đất lạc lý tưởng. Đất thịt nặng thì làm kỹ, lên luống, bổ sung hữu cơ để đất không đóng váng sau mưa.
Làm đất tơi sâu vừa phải. Củ lạc nằm ở lớp đất mặt khoảng vài phân đến hơn một tấc; lớp này phải tơi, không có cục to, không có lớp váng cứng.
Gieo hạt giống tốt, vỏ lụa nguyên. Hạt lạc giống mất sức nảy mầm nhanh nếu bảo quản nóng ẩm. Bóc vỏ gần ngày gieo, loại hạt teo, hạt mốc, hạt tróc vỏ lụa. Hạt mốc có thể mang nấm gây thối đen cổ rễ.
Gieo đủ ẩm, đúng độ sâu. Gieo nông quá dễ bị chim, chuột ăn và hạt khô; sâu quá mầm khó lên, nhất là đất dễ đóng váng.
Mật độ theo giống và vụ. Giống thân đứng gieo dày hơn giống thân bò. Mật độ cụ thể theo khuyến cáo địa phương; gieo quá thưa đất trống, cỏ lấn, quá dày cây vống, ít hoa ở đốt thấp.
Kỹ thuật che phủ nilon cho lạc xuân miền Bắc
Ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, vụ lạc xuân gieo vào cuối đông, đầu xuân khi trời còn lạnh và ẩm, có mưa phùn. Nhiệt độ đất thấp làm hạt nảy mầm chậm, nhiều hạt thối. Kỹ thuật phủ nilon mỏng lên luống sau khi gieo, rồi đục lỗ cho cây lên, đã được áp dụng rộng ở nhiều tỉnh từ những năm 1990–2000 và được ghi nhận giúp đất ấm hơn, giữ ẩm, hạn chế cỏ, cây mọc đều và ra hoa sớm hơn.
Điều quan trọng là lỗ trên màng phủ phải đủ để cây lên thẳng, không bị nilon nóng làm cháy lá non; khi cây ra hoa, tia lạc vẫn có thể đâm qua màng mỏng hoặc chui qua lỗ. Màng phủ phải được thu gom sau vụ, không để lại trong đất, vì mảnh nilon tích tụ nhiều năm làm đất thoát nước kém và gây rác đồng ruộng.
Vùng cát ven biển, phủ màng còn có thêm lợi ích là giảm cát bay và giữ ẩm. Một số nơi thay nilon bằng lớp phủ rơm rạ, dù không làm ấm đất nhiều bằng nhưng trả lại hữu cơ và không để lại rác. Chọn cách nào tuỳ vụ, tuỳ đất và khả năng thu gom của từng nhà.
Thời kỳ ra hoa – đâm tia: ba việc không được bỏ
Thứ nhất, giữ đất tơi và đủ ẩm. Lạc khá chịu hạn ở giai đoạn cây con, nhưng thời kỳ ra hoa rộ, đâm tia và vào củ cần ẩm đều. Đất khô cứng tia không xuyên được; đất ngập úng thì tia và củ non thối. Ở vùng có tưới, tưới rãnh cho thấm ngang rồi tháo; ở vùng nhờ nước trời, thời vụ được chọn sao cho thời kỳ ra hoa gặp mưa đều.
Thứ hai, xới phá váng và vun nhẹ đúng lúc. Trước khi cây ra hoa rộ, xới nhẹ mặt luống, làm cỏ và vun một lớp đất mỏng vào gốc, giúp tia ở các đốt thấp dễ chạm đất. Không xới vun mạnh khi tia đã cắm xuống nhiều, vì sẽ làm đứt tia, sứt quả non.
Thứ ba, bảo đảm canxi ở lớp đất mặt. Đất chua, đất cát nghèo canxi thường cần bổ sung vôi hoặc nguồn canxi khác. Vôi bón lót giúp khử chua và cung cấp canxi; ở nhiều vùng, nhà nông còn rải thêm một lần vào lúc cây bắt đầu ra hoa, trên mặt luống quanh gốc, để canxi có sẵn ở nơi quả sẽ hình thành. Loại vật liệu và lượng bón nên theo phân tích đất và khuyến cáo địa phương; cách tính vôi theo độ chua là một kỹ thuật riêng về đất.
Lạc là cây họ đậu, có nốt sần cố định đạm, nên không cần nhiều đạm như ngô hay lúa. Bón nhiều đạm làm cây vống, lá rậm, nốt sần kém, hoa nhiều ở đốt cao mà củ ít.
Bệnh hại trên lạc nhìn theo nguyên nhân gốc
Héo xanh vi khuẩn. Cây đang xanh bỗng héo rũ, cắt ngang thân ngâm nước thấy dòng dịch trắng đục chảy ra. Vi khuẩn sống trong đất, lây qua nước, dụng cụ. Không có thuốc chữa cây đã héo; nhổ bỏ, luân canh với lúa nước hoặc cây không phải ký chủ, không trồng lạc liền vụ trên ruộng bệnh.
Thối đen cổ rễ. Cây con chết rạp, cổ rễ phủ lớp mốc đen. Nguồn bệnh thường từ hạt giống mốc và đất. Chọn hạt sạch, gieo khi đất đủ ấm là nền tảng.
Héo rũ gốc mốc trắng. Gốc có lớp tơ nấm trắng, sau có hạch nhỏ như hạt cải. Hay gặp khi nóng ẩm, gốc rậm, nhiều tàn dư hữu cơ chưa phân huỷ quanh gốc.
Đốm lá, gỉ sắt. Lá có đốm nâu đen hoặc ổ bột màu gỉ, rụng sớm, củ kém chắc. Dùng giống ít nhiễm, gieo đúng mật độ, dọn tàn dư.
Nguyên tắc dùng thuốc. Chỉ dùng thuốc có đăng ký cho lạc, đọc nhãn, giữ thời gian cách ly, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương. Bệnh từ đất và hạt thì phun lên lá gần như không giải quyết được.
Thu lạc đúng lúc: dấu hiệu và chuyện lạc mọc mầm
Lạc nhổ sớm quá củ non, hạt teo khi phơi; nhổ muộn quá củ già rụng lại trong đất, có giống còn mọc mầm ngay trên ruộng nếu gặp mưa. Các dấu hiệu thường dùng:
| Dấu hiệu | Lạc đã đến lúc thu | Lạc còn non |
|---|---|---|
| Lá | Phần lớn lá gốc và lá giữa đã vàng, rụng | Lá còn xanh đều |
| Vỏ quả | Gân vỏ rõ, vỏ cứng; mặt trong vỏ có vệt sẫm màu | Vỏ mềm, gân mờ, mặt trong trắng |
| Vỏ lụa hạt | Có màu đặc trưng của giống, căng | Nhạt, nhăn |
| Tỷ lệ quả già | Đa số quả ở gốc đã già khi nhổ thử vài cây | Đa số quả còn non |
Nên nhổ thử vài cây ở các góc ruộng và đếm tỷ lệ quả già trước khi thu cả ruộng. Thu vào ngày khô, nhổ cả cây, rũ đất, phơi nhanh để hạn chế nấm mốc. Lạc bị ẩm mốc có thể nhiễm độc tố aflatoxin, không nên ăn và không cho vật nuôi ăn. Từ khâu phơi, phân loại và cất trữ trở đi là phần sau thu hoạch, có yêu cầu riêng.
Lạc theo vùng: thời vụ khác nhau, nguyên lý như nhau
Ở Bắc Trung Bộ, các vùng đất cát pha ven biển và bãi bồi ven sông của Nghệ An, Hà Tĩnh là những vùng lạc lâu đời. Vụ xuân là vụ chính, gieo cuối đông khi trời còn lạnh, thu vào đầu hè trước khi gió tây khô nóng mạnh lên. Đất cát giữ nước và giữ phân kém, nên che phủ, bón hữu cơ và bổ sung canxi là ba việc gần như bắt buộc. Một số nơi có thêm vụ lạc thu hoặc thu đông trên đất cao không ngập.
Ở trung du và miền núi phía Bắc, lạc trồng trên đất đồi, đất bãi, thường xen với ngô hoặc luân canh với lúa nương. Đất dốc cần gieo theo hàng ngang dốc và giữ tàn dư để chống xói. Ở Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, lạc gieo đầu mùa mưa hoặc cuối mùa mưa trên đất xám, đất đỏ; vụ cuối mưa cần tính để thời kỳ vào chắc không gặp hạn đầu mùa khô. Ở đồng bằng sông Cửu Long, lạc là một cây màu luân canh trên đất giồng cát và ruộng lúa nơi có nước tưới.
Dù vùng nào, các câu hỏi để chọn thời vụ đều giống nhau: lúc gieo đất có đủ ấm, đủ ẩm không; lúc ra hoa – đâm tia có ẩm đều không; lúc thu có tránh được mưa dầm không. Trả lời đúng ba câu đó cho chân ruộng của mình là đã đi được nửa đường.
Lạc trong hệ thống của nông hộ: cây màu trả lại cho đất
Ở nhiều vùng, lạc là cây luân canh với lúa, với khoai lang, với sắn. Rễ có nốt sần nên sau vụ lạc, đất được để lại một phần đạm sinh học và lượng hữu cơ từ rễ, lá rụng. Thân lá lạc là thức ăn xanh giàu đạm cho trâu bò, dê, thỏ; có thể phơi khô làm thức ăn dự trữ.
Trên đất dốc, lạc trồng xen với ngô, sắn non hoặc cây công nghiệp kiến thiết cơ bản giúp che phủ đất trong mùa mưa, giảm xói mòn và có thu nhập ngắn ngày trong khi cây chính chưa cho thu. Cần chú ý không để cây chính che bóng quá sớm khiến lạc vống, ít hoa.
Một điều nên tránh là trồng lạc liên tục nhiều vụ trên cùng chân đất. Bệnh héo xanh, các nấm hại gốc và tuyến trùng sẽ tích luỹ; năng suất giảm dần mà nhiều khi người trồng lại đổ cho giống. Xen lúa nước hoặc cây khác họ là cách cắt vòng bệnh rẻ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Lạc trồng bao lâu thì thu hoạch?
Tuỳ giống và vụ, thường từ khoảng ba tháng đến hơn bốn tháng. Lạc xuân miền Bắc thường dài ngày hơn do đầu vụ lạnh; vụ hè thu nắng ấm ngắn hơn. Giống ngắn ngày, giống dài ngày có thời gian ghi trên bao bì; nhổ thử để kiểm tra tỷ lệ quả già là chắc nhất.
Vì sao lạc nhiều củ nhưng hạt bị teo, lép?
Hay gặp nhất là thiếu canxi ở lớp đất nơi quả nằm, hạn vào thời kỳ vào chắc, cây bị bệnh lá rụng sớm, hoặc thu hoạch khi quả còn non. Đất chua, đất cát nghèo dinh dưỡng dễ bị hơn. Phân tích đất và bổ sung canxi đúng lúc là việc nên làm vụ sau.
Có cần bón đạm cho lạc không?
Lạc tự cố định đạm nhờ vi khuẩn nốt sần, nên chỉ cần lượng đạm nhỏ lúc đầu khi nốt sần chưa hoạt động, nhất là trên đất nghèo. Bón đạm nhiều làm nốt sần kém, cây vống, nhiều lá ít củ. Kali, lân và canxi quan trọng hơn với lạc.
Lạc mọc mầm ngay trên ruộng là vì sao?
Do thu hoạch muộn khi quả đã già, gặp mưa nhiều; một số giống có tính ngủ nghỉ ngắn nên hạt nảy mầm ngay trong quả. Theo dõi dấu hiệu chín, thu đúng lúc, và nếu dự báo có mưa dài thì nên thu sớm hơn vài ngày.
Đất bị héo xanh có trồng lạc lại được không?
Vi khuẩn héo xanh tồn tại lâu trong đất. Ruộng đã bị nặng nên luân canh vài vụ với lúa nước hoặc cây không phải ký chủ như ngô, lúa trước khi trồng lại lạc; không trồng cà, ớt, khoai tây xen vào vì cũng là ký chủ. Dọn sạch cây bệnh, không để nước chảy từ ruộng bệnh sang.
Thân lá lạc dùng cho vật nuôi có an toàn không?
Thân lá lạc sạch là thức ăn tốt cho trâu bò, dê, thỏ. Không dùng thân lá vừa phun thuốc bảo vệ thực vật chưa hết thời gian cách ly, thân lá mốc, hay củ lạc mốc vì có thể nhiễm độc tố nấm. Phơi khô nhanh và cất nơi thoáng.