Lá vàng bắt đầu từ lá già ở dưới gốc rồi lan lên trên thường gợi ý cây thiếu những chất di động như đạm, kali, magie, vì cây rút chúng từ lá già đưa sang lá non. Lá vàng bắt đầu từ lá non ở ngọn gợi ý thiếu những chất ít di động như lưu huỳnh, sắt, kẽm, mangan, canxi, bo. Nhưng đó mới là một nửa câu trả lời: rễ úng, rễ bị tuyến trùng hay nấm, rệp sáp gốc, virus, cháy thuốc, rét và lá già tự nhiên cũng làm lá vàng, và bón thêm phân trong những trường hợp đó không giúp được gì.
Bài này đưa ra một cách nhìn có thứ tự để bà con tự khoanh vùng nguyên nhân ngoài đồng: xem vị trí lá vàng trên cây, kiểu vàng trên lá, kiểu phân bố trên ruộng, rồi xem rễ. Bảng dấu hiệu thiếu từng chất chi tiết đã có ở các trang chuyên về phân bón; ở đây trọng tâm là phân biệt thiếu dinh dưỡng với những nguyên nhân khác hay bị nhầm.
Vì sao vị trí lá vàng lại có ý nghĩa
Mỗi chất dinh dưỡng di chuyển trong cây theo một kiểu riêng. Đạm, lân, kali, magie là những chất "di động": khi rễ không cung cấp đủ, cây phân giải chúng ở lá già rồi chuyển lên nuôi lá non và đỉnh sinh trưởng. Kết quả là lá già mất màu trước, lá non vẫn xanh. Đây là cơ chế giúp cây sống sót khi thiếu, và cũng là dấu hiệu quý cho người quan sát.
Ngược lại, canxi, bo, sắt, lưu huỳnh, kẽm, mangan, đồng là những chất ít di động hoặc di động kém trong cây. Đã vào lá già thì nằm lại đó, cây không rút ra được. Khi rễ không cung cấp đủ, phần mới mọc như lá non, chồi ngọn, đầu rễ chịu thiếu trước. Vì vậy thấy lá non vàng, nhỏ, biến dạng trong khi lá già vẫn xanh là hướng nghĩ tới nhóm chất này.
Quy luật này dùng được trên hầu hết cây trồng, từ lúa, ngô, rau tới cây ăn trái và cây công nghiệp. Tuy nhiên đó chỉ là bước khoanh vùng đầu tiên. Nhiều nguyên nhân khác không liên quan tới dinh dưỡng cũng tạo ra hình ảnh giống hệt, và nhiều khi chính chúng là lý do khiến cây không hút được dinh dưỡng dù đất đủ.
Đọc kiểu vàng trên lá
Sau vị trí, hãy nhìn kỹ kiểu vàng trên từng lá. Bảng dưới gom các kiểu hay gặp và hướng nghĩ đầu tiên. Đây là gợi ý, không phải kết luận.
| Vị trí và kiểu vàng | Hướng nghĩ về dinh dưỡng | Nguyên nhân khác cần loại trừ |
|---|---|---|
| Lá già vàng đều cả phiến, kể cả gân | Thiếu đạm | Rễ úng, rễ bị hại, lá già tự nhiên |
| Lá già cháy vàng nâu ở mép và chóp | Thiếu kali | Hạn, mặn, cháy phân, cháy thuốc |
| Lá già vàng giữa các gân, gân còn xanh | Thiếu magie | Bệnh virus, ngộ độc thuốc trừ cỏ |
| Lá non vàng đều, nhạt màu | Thiếu lưu huỳnh | Úng nước, rễ hỏng |
| Lá non vàng giữa gân, gân xanh rõ như lưới | Thiếu sắt, mangan | Đất kiềm, đất bón quá nhiều vôi, úng |
| Lá non nhỏ, hẹp, mọc chụm, vàng | Thiếu kẽm | Virus, nhện hại, bọ trĩ |
| Vàng loang lổ không theo gân, xen ô xanh đậm | Ít khi do dinh dưỡng | Bệnh virus khảm |
Để ý cột cuối: mỗi kiểu vàng đều có ít nhất một nguyên nhân khác ngoài dinh dưỡng có thể gây ra hình ảnh tương tự. Đó là lý do bước tiếp theo, xem phân bố trên ruộng và xem rễ, không bỏ qua được.
Nhìn cả ruộng: vàng đều, vàng theo vạt hay vàng rải rác
Kiểu phân bố cây vàng trên ruộng nói nhiều điều. Nếu cả ruộng vàng đều, cây nào cũng giống nhau, nguyên nhân thường là thứ tác động lên toàn bộ: thiếu một chất trong đất trên diện rộng, thời tiết như rét đậm, nắng nóng kéo dài, ngập sau mưa lớn, hoặc toàn bộ ruộng dùng một lô giống có vấn đề.
Nếu cây vàng theo vạt, theo hàng, theo đường đi của máy hay của người phun, hãy nghĩ tới những thứ có hướng: vạt trũng đọng nước, vạt đất bị san ủi mất lớp mặt, vạt được bón phân không đều, đường phun thuốc trừ cỏ hay thuốc trôi dạt từ ruộng bên, mép ruộng gần mương nước mặn. Kiểu vàng theo vạt thường chỉ ra nguyên nhân ở đất, nước hay thao tác hơn là thiếu dinh dưỡng chung.
Nếu cây vàng rải rác từng cây, từng khóm, không theo quy luật, và số cây vàng tăng dần theo thời gian, hãy nghĩ tới bệnh. Bệnh virus do côn trùng truyền, bệnh nấm rễ, tuyến trùng thường bắt đầu từ vài ổ rồi lan ra. Thiếu dinh dưỡng hiếm khi tạo ra kiểu cây vàng cây xanh xen kẽ trên cùng một nền đất đồng đều.
Một mẹo đơn giản là đánh dấu vài cây vàng bằng cọc tre rồi quay lại sau một tuần. Nếu số cây vàng quanh cọc tăng thành vòng rộng dần, khả năng cao là bệnh lây lan hoặc sâu hại dưới đất. Nếu số cây vàng không đổi và lá mới ra vẫn xanh, có thể chỉ là tác động tạm thời đã qua.
Xem rễ: bước bị bỏ qua nhiều nhất
Phần lớn người trồng nhìn lá rồi quyết định bón gì. Nhưng rễ mới là nơi dinh dưỡng đi vào cây, và nhiều trường hợp lá vàng có nguyên nhân nằm ở rễ. Cách xem rễ đơn giản:
- Chọn một cây vàng điển hình và một cây khoẻ gần đó để so sánh. Với cây lâu năm, bới nhẹ đất ở vùng mép tán thay vì nhổ cả cây.
- Với cây ngắn ngày, dùng xẻng xắn cả khối đất quanh gốc, nhấc lên, rũ hoặc rửa nhẹ cho lộ rễ.
- Nhìn màu rễ: rễ khoẻ thường trắng hoặc vàng nhạt, nhiều rễ tơ mới; rễ hỏng thâm nâu, đen, mềm nhũn, vỏ rễ tuột ra khi kéo nhẹ.
- Ngửi: rễ úng, thối thường có mùi hôi chua hoặc mùi trứng thối.
- Tìm u sưng trên rễ (tuyến trùng nốt sưng), rệp sáp bám quanh cổ rễ và rễ chính, mối, sùng, ấu trùng ăn rễ.
- Xem đất quanh rễ: quá ướt, đọng nước, có mùi; quá khô, nứt; có lớp cứng bên dưới làm rễ không đi xuống được.
Nếu rễ hỏng, việc cần làm là xử lý nguyên nhân ở rễ: thoát nước, xử lý sâu hại hay bệnh theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, cải tạo đất. Bón phân lúc này không giúp và có khi làm rễ hỏng thêm.
Những nguyên nhân không phải dinh dưỡng hay bị nhầm nhất
Úng nước. Rễ thiếu ô xy, ngừng hút, rồi thối. Lá vàng từ dưới lên giống thiếu đạm, nhưng thường kèm héo vào buổi trưa dù đất ướt. Gặp nhiều sau mưa lớn, ở vạt trũng, gốc cây trồng thấp.
Tuyến trùng và nấm hại rễ. Cây còi, vàng, héo khi nắng, phân bố thành ổ. Rễ có u sưng hoặc thối đen. Bón phân thường không cải thiện, cần hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Rệp sáp hại rễ, cổ rễ. Hay gặp trên cà phê, tiêu, cây có múi, khoai mì. Cây vàng dần, sinh trưởng chậm; bới gốc thấy lớp sáp trắng bám quanh rễ, thường có kiến đi kèm.
Bệnh virus. Lá vàng loang lổ, khảm xanh vàng, lá nhăn, biến dạng, cây lùn. Không chữa được bằng phân, phải nhổ bỏ cây bệnh và quản lý côn trùng truyền bệnh.
Ngộ độc thuốc, cháy phân. Vết vàng, cháy xuất hiện đột ngột sau khi phun hoặc bón, thường theo hướng phun, theo chỗ giọt thuốc đọng, hoặc quanh vùng rải phân sát gốc.
Lá già tự nhiên và thời tiết. Vài lá dưới cùng vàng rồi rụng trong khi cây vẫn ra lá mới bình thường là chuyện tự nhiên. Rét đậm, nắng nóng cũng làm lá vàng tạm thời, thời tiết ổn lại thì cây hồi.
Khi nào nên nhờ phân tích đất, phân tích lá
Quan sát bằng mắt giúp khoanh vùng, nhưng nhiều khi không đủ để kết luận. Hai chất cùng thiếu một lúc tạo ra hình ảnh lẫn lộn; thiếu nhẹ chưa có dấu hiệu rõ nhưng đã làm giảm năng suất; nguyên nhân ở rễ chồng lên nguyên nhân dinh dưỡng. Khi vườn cây có giá trị cao, khi hiện tượng lặp lại qua nhiều vụ, hay khi đã bón mà không thấy khá lên, đó là lúc nên phân tích.
Phân tích đất cho biết đất đang có gì, chua hay kiềm, chất hữu cơ bao nhiêu, lượng các chất dễ tiêu. Phân tích lá cho biết cây thực sự đã hút được gì. Hai kết quả bổ sung cho nhau: đất đủ mà lá thiếu thì vấn đề nằm ở rễ hoặc ở cạnh tranh giữa các chất; đất thiếu và lá thiếu thì cần bổ sung. Cán bộ khuyến nông địa phương, các trung tâm, viện nông nghiệp thường có thể hướng dẫn nơi phân tích và cách lấy mẫu.
Ghi chép là một dạng chẩn đoán rẻ nhất. Ghi ngày thấy lá vàng, thời tiết trước đó, loại và ngày bón phân, ngày phun thuốc, vạt nào bị, cùng vài tấm ảnh. Sau vài vụ, chính những ghi chép này sẽ cho thấy quy luật mà nhìn từng lần không nhận ra, và giúp cán bộ kỹ thuật tư vấn chính xác hơn khi bà con hỏi.
Một lưu ý cuối: thiếu dinh dưỡng thật thường phát triển từ từ qua nhiều ngày, nhiều tuần, còn những hiện tượng vàng lá xuất hiện chỉ sau một đêm hay một hai ngày thường do một tác động đột ngột như ngập, rét, phun thuốc, bón phân sai cách. Tốc độ xuất hiện là thêm một manh mối rẻ tiền mà bà con nên ghi nhớ.
Một quy trình gọn khi thấy cây vàng lá
Gom lại những gì đã nói, có thể đi theo năm bước ngắn mỗi khi phát hiện cây vàng. Bước một, xem vị trí: vàng từ lá già hay lá non. Bước hai, xem kiểu vàng trên phiến lá: đều, cháy mép, vàng giữa gân hay loang lổ. Bước ba, xem phân bố trên ruộng: đều cả ruộng, theo vạt hay rải rác từng cây. Bước bốn, xem rễ và đất. Bước năm, nhớ lại những gì vừa xảy ra trong một hai tuần trước: mưa, nắng, rét, bón phân, phun thuốc, ngập.
Phần lớn trường hợp, sau năm bước này bà con đã khoanh được nguyên nhân vào một hai khả năng. Nếu nghiêng về thiếu dinh dưỡng và rễ khoẻ, có thể bổ sung đúng chất nghi ngờ trên một vạt nhỏ trước, theo dõi một hai tuần xem lá mới ra có xanh lại không. Nếu nghiêng về rễ, bệnh hay ngộ độc, hãy xử lý nguyên nhân đó và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hay khuyến nông địa phương. Cách thử trên vạt nhỏ tránh được việc rải phân cả ruộng cho một bệnh không phải do phân.
Câu hỏi thường gặp
Lá vàng từ dưới gốc lên là thiếu chất gì?
Thường gợi ý thiếu đạm nếu lá vàng đều cả phiến, thiếu kali nếu cháy mép và chóp, thiếu magie nếu vàng giữa gân mà gân còn xanh. Tuy vậy úng rễ, rễ bị bệnh và lá già tự nhiên cũng gây vàng lá dưới. Nên xem rễ trước khi quyết định bón.
Lá non vàng mà gân còn xanh là bị gì?
Kiểu vàng này thường gợi ý thiếu sắt hoặc mangan, hay gặp trên đất kiềm, đất bón quá nhiều vôi, hoặc khi rễ bị úng. Nếu lá non còn nhỏ, mọc chụm thì nghĩ tới kẽm. Cần loại trừ bệnh virus và côn trùng chích hút như bọ trĩ, nhện.
Làm sao biết cây vàng do bệnh chứ không phải thiếu phân?
Cây bệnh thường phân bố thành ổ hoặc rải rác, lan dần theo thời gian, lá vàng loang lổ không theo gân, rễ có thể thối hoặc có u sưng. Thiếu dinh dưỡng thường tạo hình ảnh đồng đều hơn trên vùng đất giống nhau và có kiểu vàng theo quy luật vị trí lá.
Bón thêm phân khi cây vàng lá có hại không?
Có thể có hại nếu nguyên nhân là rễ úng, rễ bệnh hay cháy phân. Lúc đó rễ không hút được, phân thêm vào làm nồng độ muối quanh rễ tăng, rễ hỏng thêm. Hãy xác định nguyên nhân trước, và nếu nghi thiếu chất, thử trên vạt nhỏ trước khi bón cả ruộng.
Cây vàng sau mưa lớn kéo dài có cần bón ngay không?
Sau mưa lớn, rễ có thể bị úng, đạm bị rửa trôi. Việc đầu tiên là thoát nước, chờ đất ráo và rễ hồi phục, ra rễ trắng mới. Khi đó mới bổ sung lượng nhỏ nếu cây vẫn vàng. Bón ngay lúc đất còn sũng nước thường phí và có thể hại rễ.
Ở đâu có thể phân tích đất hoặc lá cây?
Các viện, trường, trung tâm nghiên cứu nông nghiệp và một số phòng thí nghiệm được công nhận có dịch vụ phân tích đất, lá. Cán bộ khuyến nông hoặc trạm trồng trọt, bảo vệ thực vật địa phương thường biết nơi gần nhất và hướng dẫn cách lấy mẫu cho đúng.