Một năm của cây ăn trái chia thành bốn quãng với nhu cầu khác nhau: sau thu hoạch cây cần đạm và phân hữu cơ để phục hồi, ra lộc mới; trước ra hoa cần giảm đạm, giữ lân và kali để cành già, mầm hoa phân hoá; từ ra hoa tới đậu trái cần canxi, bo và dinh dưỡng cân đối; khi trái lớn và chín thì kali lên hàng đầu để trái to, ngọt, đẹp màu. Bón cùng một loại phân cả năm là cách làm cây hoặc chỉ ra lá, hoặc ra hoa mà rụng trái, hoặc trái nhạt.
Bài này đi theo nhịp sinh lý chung của cây ăn trái lâu năm, sau đó nêu chỗ khác nhau giữa các nhóm như cây có múi, xoài, nhãn vải, chuối, thanh long. Kỹ thuật xử lý ra hoa, tỉa cành và tỉa trái là việc khác đã có ở các trang chuyên về canh tác; ở đây chỉ bàn dinh dưỡng đi kèm từng giai đoạn để vườn làm việc gì cũng có nền đủ sức.
Sau thu hoạch: trả nợ cho cây trước khi đòi hỏi tiếp
Một vụ trái lấy đi khỏi cây rất nhiều đường, đạm, kali và các chất khác. Cây vừa thu hoạch xong giống người vừa làm việc nặng: bộ lá già đi, nhiều lá vàng rụng, rễ tơ cũng suy giảm vì cây đã dồn chất nuôi trái. Nếu không được phục hồi, cây ra đợt lộc yếu, mầm hoa vụ sau ít và kém, năm được năm mất.
Quãng này cây cần đạm để ra một hai đợt lộc mới khoẻ, vì chính những đợt lộc này sẽ thành cành mang hoa vụ sau ở nhiều loại cây như xoài, nhãn, vải. Đi kèm là phân hữu cơ hoai để nuôi lại hệ rễ tơ và đời sống trong đất, và lân để rễ mới ra nhiều. Việc tỉa cành sau thu hoạch, dọn cành sâu bệnh, cành tăm và vệ sinh vườn thường làm đồng thời để chất dinh dưỡng dồn vào cành tốt.
Điều cần nhớ là đạm ở giai đoạn này có hạn định: cho cây đủ để ra lộc, không kéo dài. Cây được bón đạm liên tục sẽ ra lộc mãi, cành không kịp già, tới mùa cần ra hoa thì lại đang mang lộc non và hoa ra rất kém.
Trước ra hoa: cành phải già, mầm hoa mới thành
Ở phần lớn cây ăn trái nhiệt đới, mầm hoa hình thành trên những cành đã đủ già, tích đủ đường và tinh bột. Người làm vườn hay nói "cành phải đủ ngày tuổi" hay "lá phải chuyển sang xanh đậm, cứng". Đằng sau cách nói đó là một nguyên lý sinh lý: tỷ lệ giữa đường tích trong cành và đạm đang có trong cây ảnh hưởng tới việc cây chuyển sang ra hoa hay tiếp tục ra lá. Nguyên lý này được giới nông học diễn giải theo nhiều cách và có phần đơn giản hoá, nhưng hướng thực hành thì thống nhất: muốn ra hoa thì bớt đạm.
Vì vậy giai đoạn trước ra hoa, khẩu phần thường chuyển sang giảm hoặc ngưng đạm, giữ lân và kali. Lân tham gia vào chuyển hoá năng lượng trong mầm hoa, kali giúp cây tích đường và làm cành già nhanh hơn. Nhiều vườn ở miền Tây kết hợp với việc giữ đất khô một thời gian, kiểm soát nước trong mương liếp, vì cây khô hạn nhẹ cũng giảm ra lộc và dễ chuyển sang ra hoa.
Cây bị ép ra hoa khi chưa đủ sức, thiếu dinh dưỡng nền, thường cho nhiều hoa nhưng hoa yếu, đậu ít, hoặc đậu nhiều rồi rụng hàng loạt, sau vụ thì cây suy kiệt. Đây là lý do giai đoạn phục hồi sau thu hoạch quyết định chất lượng của giai đoạn ra hoa, dù hai việc cách nhau nhiều tháng.
Ra hoa và đậu trái: canxi, bo và sự cân bằng
Khi cây ra hoa, bo trở thành một chất được nhắc nhiều. Bo cần cho hạt phấn nảy mầm và ống phấn dài ra để thụ tinh; thiếu bo thì hoa nở mà đậu kém, trái non méo, có khi bên trong có vết thâm. Bo là vi lượng, cây cần rất ít và khoảng cách giữa đủ với thừa hẹp; thừa bo gây cháy lá non, nên việc bổ sung chỉ theo hướng dẫn kỹ thuật, không tự tăng liều.
Canxi cần cho giai đoạn trái non vì đây là lúc tế bào trái phân chia mạnh, thành tế bào được dựng lên. Trái thiếu canxi ở giai đoạn đầu dễ nứt, dễ thối, để kém hơn sau này. Canxi di chuyển trong cây theo dòng nước từ rễ lên lá, nên cây phải có rễ khoẻ và đất đủ ẩm thì canxi mới tới được trái non. Hạn hán lúc trái non là nguyên nhân thiếu canxi ở trái phổ biến hơn đất thiếu canxi.
Giai đoạn này cũng nhạy với đạm. Bón đạm nhiều lúc cây đang trổ hoa, đậu trái làm cây bung lộc non; lộc non và trái non tranh nhau dinh dưỡng, và cây thường ưu tiên lộc, trái non rụng. Nhiều nhà vườn gọi đó là "lộc ăn trái". Giữ cân bằng, không đẩy đạm lúc này, là một trong những bí quyết giữ trái của người trồng lâu năm.
Một chi tiết nữa là thụ phấn. Nhiều cây ăn trái cần côn trùng, chủ yếu là ong, mang phấn từ hoa này sang hoa khác. Dinh dưỡng tốt cho hoa khoẻ, nhiều mật, nhưng nếu vườn phun thuốc đúng lúc hoa nở thì ong không đến, hoa có đủ bo, canxi cũng không đậu được. Chuyện nuôi ong thụ phấn cho vườn trái là một đề tài riêng; ở góc dinh dưỡng chỉ cần nhớ đừng để công chăm hoa mất vì một lần phun sai thời điểm.
Trái lớn và chín: kali quyết định chất lượng
Khi trái đã qua giai đoạn rụng sinh lý và bắt đầu lớn nhanh, cây cần dinh dưỡng cân đối nhưng nhu cầu kali tăng rõ. Kali điều khiển việc vận chuyển đường từ lá vào trái, ảnh hưởng tới kích cỡ trái, độ ngọt, màu sắc vỏ và độ chắc của thịt trái. Trái thiếu kali thường nhỏ, nhạt, vỏ kém màu, chín không đều.
Đạm ở giai đoạn trái lớn vẫn cần ở mức vừa phải để giữ bộ lá xanh, vì lá là nơi làm ra đường nuôi trái. Nhưng thừa đạm lúc gần chín làm trái chua hơn, vỏ dày, màu kém, để kém sau thu hoạch, cây dễ ra lộc non trong lúc đang mang trái. Gần thu hoạch, phần lớn nhà vườn giảm đạm, giữ kali, giữ ẩm vừa phải; mưa lớn hay tưới đẫm đột ngột lúc trái sắp chín dễ làm nứt trái ở bưởi, cam, thanh long.
Bộ lá trên cây trong giai đoạn nuôi trái là "nhà máy" duy nhất. Cây có trái nhiều mà lá ít, hoặc lá bị sâu bệnh, sẽ không đủ sức nuôi hết trái, trái nhỏ đều. Đây là lý do việc tỉa trái, cân đối số trái với số lá, đi đôi với dinh dưỡng; dinh dưỡng tốt không cứu được một cây mang quá sức.
Năm được năm mất: hiện tượng ra trái cách năm
Nhãn, vải, xoài và một số cây có múi hay rơi vào nhịp năm sai trái, năm sau gần như không có, rồi lại sai. Người làm vườn gọi là ra trái cách năm hay năm được năm mất. Nguyên nhân gốc là dinh dưỡng và năng lượng của cây: năm cây mang quá nhiều trái, phần lớn đường và chất dự trữ dồn vào trái, cây không đủ sức ra đợt lộc khoẻ sau thu hoạch, mầm hoa vụ sau ít; năm sau cây ít trái nên tích luỹ lại được, rồi năm tiếp theo lại sai.
Một khi đã rơi vào nhịp này, cây khó tự thoát ra. Cách làm của nhà vườn có kinh nghiệm là can thiệp vào cả hai đầu. Ở năm sai, tỉa bớt chùm hoa, chùm trái để cây không mang quá sức, và chăm phục hồi ngay sau thu hoạch bằng phân hữu cơ, đạm vừa phải, tưới đủ để có đợt lộc mới đúng lúc. Ở năm ít trái, không vì thấy cây ít trái mà bỏ chăm; đây là lúc cây tích luỹ, cần dinh dưỡng đủ để chuẩn bị cho vụ sau ổn định hơn.
Thời tiết cũng góp phần: vải ở miền Bắc gặp mùa đông ấm thì ra hoa kém dù cây khoẻ, nhãn gặp mưa lúc ra hoa thì đậu ít. Dinh dưỡng không điều khiển được thời tiết, nhưng một cây có nền dinh dưỡng tốt chịu được năm thời tiết xấu và hồi lại nhanh hơn cây đã kiệt sức.
Nhịp dinh dưỡng một năm của cây ăn trái
Bảng dưới gom nhu cầu theo bốn quãng. Thời điểm cụ thể thay đổi theo loại cây, giống, vùng và việc có xử lý ra hoa nghịch vụ hay không.
| Quãng | Mục tiêu của cây | Chất cần ưu tiên | Điều nên tránh |
|---|---|---|---|
| Sau thu hoạch | Phục hồi, ra lộc mới, nuôi rễ | Đạm, phân hữu cơ, lân | Kéo dài đạm quá lâu |
| Trước ra hoa | Cành già, tích đường, phân hoá mầm hoa | Lân, kali; giảm đạm | Bón đạm, tưới đẫm làm bung lộc |
| Ra hoa – đậu trái | Thụ phấn, giữ trái non | Bo, canxi, cân đối; đủ ẩm | Đẩy đạm, để hạn lúc trái non |
| Trái lớn – chín | Trái to, ngọt, đẹp màu | Kali, đạm vừa phải | Đạm cao gần chín, tưới đột ngột |
Nhịp này không áp nguyên được cho chuối, đu đủ hay thanh long ra hoa nhiều đợt trong năm; với các cây đó, các quãng chồng lên nhau và dinh dưỡng cần rải đều hơn.
Những chỗ khác nhau giữa các nhóm cây ăn trái
Cây có múi (bưởi, cam, quýt). Ra nhiều đợt lộc, nhạy với thiếu magie và kẽm, lá già vàng giữa gân hay gặp ở vườn lâu năm. Rễ nhạy với úng, nên dinh dưỡng chỉ phát huy khi liếp thoát nước tốt.
Xoài. Ra hoa trên cành đã già, nhạy với đạm trước mùa hoa. Thiếu bo, canxi làm trái non méo, nứt; nhu cầu kali cao khi trái lớn.
Nhãn, vải. Cần đợt lộc thu khoẻ sau thu hoạch để mang hoa vụ sau; vải ở miền Bắc cần mùa đông lạnh và cành già, đạm muộn làm lộc đông, mất hoa.
Chuối. Cây thân thảo lớn rất nhanh, nhu cầu kali thuộc hàng cao nhất trong các cây ăn trái, ra buồng quanh năm nên dinh dưỡng cần rải đều theo cây con kế tiếp.
Thanh long. Ra nhiều đợt hoa trong năm, nhất là khi chong đèn; cây cần dinh dưỡng đều đặn, phân hữu cơ nhiều, rễ cạn nên nhạy với khô hạn và đọng nước.
Sầu riêng. Có nhu cầu và nguy cơ riêng, đặc biệt về rễ và giai đoạn nuôi trái; nội dung chuyên sâu có ở các trang chuyên về sầu riêng.
Câu hỏi thường gặp
Sau thu hoạch nên bón phân gì cho cây ăn trái?
Sau thu hoạch cây cần phục hồi: phân hữu cơ hoai để nuôi rễ và đất, đạm để ra một hai đợt lộc khoẻ, lân để ra rễ mới. Kết hợp tỉa cành, vệ sinh vườn. Lượng cụ thể tuỳ tuổi cây, sản lượng vừa thu và đất vườn, nên theo khuyến cáo kỹ thuật của từng loại cây.
Vì sao cây ăn trái chỉ ra lá mà không ra hoa?
Nguyên nhân hay gặp là cây được bón nhiều đạm, tưới nhiều đúng lúc cần chuẩn bị ra hoa, nên cây liên tục ra lộc, cành không kịp già. Cây còn quá non, bị che bóng hoặc giống không hợp vùng cũng ít hoa. Giảm đạm, kiểm soát nước trước mùa hoa thường cải thiện rõ.
Trái non rụng nhiều có phải do thiếu phân không?
Rụng trái non có nhiều nguyên nhân: rụng sinh lý tự nhiên, thiếu nước, thiếu bo hoặc canxi, đạm nhiều làm cây ra lộc tranh trái, sâu bệnh và thời tiết bất lợi. Thiếu phân chỉ là một khả năng. Quan sát xem cây có đang ra lộc, đất có khô không trước khi bón thêm.
Bón kali có làm trái ngọt hơn không?
Kali giúp vận chuyển đường từ lá vào trái nên cây đủ kali thường cho trái ngọt, đẹp màu hơn cây thiếu kali. Nhưng nếu cây đã đủ kali thì bón thêm không làm trái ngọt hơn nữa. Độ ngọt còn phụ thuộc giống, bộ lá, số trái trên cây, nắng và nước lúc chín.
Mưa lớn gần thu hoạch làm nứt trái có phải do thiếu chất?
Nứt trái khi mưa lớn chủ yếu do trái hút nước đột ngột, thịt trái lớn nhanh hơn vỏ. Vỏ trái thiếu canxi, bo hay cây được tưới thất thường từ trước sẽ dễ nứt hơn. Giữ ẩm đều, che phủ gốc, thoát nước tốt và dinh dưỡng cân đối từ giai đoạn trái non giúp giảm nứt.
Vườn cây ăn trái miền Tây có cần bón vôi không?
Nhiều vườn miền Tây trên đất phèn hoặc đất liếp lâu năm bị chua, khi đó bón vôi giúp giảm độc phèn và bổ sung canxi. Nhưng không phải vườn nào cũng cần; nên đo độ chua của đất và hỏi khuyến nông trước, vì bón vôi tràn lan trên đất không chua có thể làm cây thiếu vi lượng.