Đất đỏ bazan ở Tây Nguyên và một phần Đông Nam Bộ tơi xốp, sâu, thoát nước tốt, nhưng chua, giữ chặt lân và để mất kali, canxi, magie theo những mùa mưa dài. Cà phê trên đất này cần nhiều đạm và kali, nhất là kali trong giai đoạn nuôi quả mùa mưa, đồng thời hay thiếu magie, kẽm, bo. Hồ tiêu cần ít phân vô cơ hơn so với nhu cầu chất hữu cơ, và dinh dưỡng chỉ có ý nghĩa khi bộ rễ không bị úng, không bị nấm hại.
Bài này giải thích đặc điểm dinh dưỡng của đất đỏ bazan, cây cà phê vối và cà phê chè cần gì qua mùa khô, mùa mưa, cây hồ tiêu cần gì để rễ khoẻ, và những dấu hiệu thiếu chất hay gặp trên hai cây này. Lịch chăm vườn theo mùa, kỹ thuật tưới và bệnh chết nhanh chết chậm chi tiết có ở các trang chuyên về canh tác và sâu bệnh; ở đây tập trung vào câu hỏi cây cần gì, đất giữ được gì.
Đất đỏ bazan: tốt về lý tính, khó tính về hoá tính
Đất đỏ bazan hình thành từ đá núi lửa phong hoá lâu năm dưới khí hậu nóng ẩm. Đất có màu đỏ, đỏ nâu do giàu sắt, tầng đất dày, tơi, nhiều lỗ hổng, rễ cây ăn sâu dễ dàng và thoát nước tốt. Đây là lý do những vùng đất bazan ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ trở thành vùng trồng cà phê, hồ tiêu, cao su lớn của cả nước.
Mặt khó của đất bazan nằm ở hoá tính. Quá trình phong hoá kéo dài và mưa nhiều đã rửa trôi phần lớn canxi, magie, kali, để lại đất chua, giàu sắt và nhôm. Lân bón vào gặp sắt, nhôm trong đất chua sẽ bị giữ chặt thành dạng cây khó lấy, nên hiệu quả phân lân thấp. Mùa mưa kéo dài nhiều tháng lại tiếp tục cuốn đi kali, magie, đạm nếu bón không đúng lúc.
Vườn cà phê, tiêu canh tác lâu năm còn có thêm vấn đề: đất chua dần do bón nhiều phân đạm gốc amoni liên tục, chất hữu cơ suy giảm khi không trả lại cành lá, vỏ quả. Nhiều vườn già được ghi nhận có độ pH thấp hơn rõ so với lúc mới khai hoang. Do đó, với cà phê, tiêu trên đất đỏ bazan, câu hỏi đầu tiên không phải bón bao nhiêu phân mà là đất đang chua tới đâu và chất hữu cơ còn bao nhiêu.
Cây cà phê cần gì qua một năm
Cà phê vối, loại trồng chủ yếu ở Tây Nguyên, ra hoa trong mùa khô sau những đợt tưới nước đầu tiên, rồi nuôi quả suốt mùa mưa và thu hoạch vào cuối năm. Trong quãng mùa khô trước và trong khi ra hoa, cây cần nước nhiều hơn phân; nhiều nhà vườn bón một lượng nhỏ đi kèm đợt tưới để cây có đạm, lân giúp hoa nở đều và đậu quả. Bón lớn vào lúc đất khô không tưới thì phân nằm trên mặt, đạm bay hơi.
Bước vào mùa mưa, cây vừa nuôi quả non lớn lên, vừa ra cành mới cho vụ sau. Đây là quãng cây hút dinh dưỡng mạnh nhất năm, với nhu cầu đạm cao cho cành lá và kali tăng dần khi quả lớn, vào nhân. Phần lớn lượng phân năm của vườn cà phê kinh doanh vì thế được chia vào nhiều lần trong mùa mưa, tránh những trận mưa quá lớn ngay sau bón để không bị trôi.
Sau thu hoạch, cây cần phục hồi sau một vụ quả nặng, nhưng đây cũng là đầu mùa khô, đất bắt đầu khô và cây cần nghỉ để phân hoá mầm hoa. Ở quãng này phân hữu cơ, trả vỏ quả đã ủ và tàn dư cành tỉa giữ vai trò chính, phân vô cơ chỉ dùng ít nếu có tưới. Cà phê chè trồng ở vùng cao hơn, mát hơn có nhịp khác một chút, nhưng nguyên tắc dồn phân vào thời kỳ cây hút mạnh và đất đủ ẩm vẫn giống.
Một điều dễ bị bỏ qua là cây cà phê mang quả và ra cành cùng lúc. Năm cây mang quả quá nặng mà dinh dưỡng mùa mưa không đủ, cây ưu tiên nuôi quả, cành mới ra ngắn và ít đốt, vụ sau thiếu chỗ ra hoa. Vì thế dinh dưỡng mùa mưa của cà phê không chỉ phục vụ vụ đang nuôi mà còn là phần chuẩn bị cho vụ kế tiếp; vườn nào năm sai quả, năm mất quả xen kẽ thường cần xem lại chỗ này.
Dấu hiệu thiếu chất hay gặp trên cà phê
Bảng dưới gom những dấu hiệu thường gặp nhất trên vườn cà phê đất đỏ bazan. Dấu hiệu chỉ để định hướng; nhiều nguyên nhân khác như rệp sáp hại rễ, tuyến trùng, khô hạn cũng làm lá vàng, nên cần đối chiếu và hỏi cán bộ kỹ thuật.
| Chất | Dấu hiệu trên cây | Hay gặp khi |
|---|---|---|
| Đạm | Lá già vàng đều, cây ít cành mới, lá nhỏ | Mùa mưa lớn rửa trôi, cây mang quả quá nặng |
| Kali | Mép và chóp lá già cháy nâu, quả nhỏ, nhiều quả rụng, nhân lép | Giai đoạn nuôi quả mùa mưa, vườn ít trả vỏ quả |
| Magie | Lá già vàng giữa các gân, gân còn xanh, lá rụng sớm | Đất chua, bón nhiều kali mà thiếu magie |
| Kẽm | Lá non nhỏ, hẹp, mọc chụm thành chùm, đốt ngắn | Đất chua lâu năm, bón nhiều lân |
| Bo | Chồi ngọn khô, lá non biến dạng, hoa đậu kém | Mùa khô kéo dài, đất nghèo hữu cơ |
| Lưu huỳnh | Lá non vàng nhạt đều, dễ nhầm thiếu đạm | Dùng lâu dài phân không chứa lưu huỳnh |
Một điểm đáng nhớ: kali và magie "giành chỗ" của nhau khi rễ hút. Vườn được bón rất nhiều kali mà không bổ sung magie thường xuất hiện vàng giữa gân lá già, dù đất trước đó không thiếu magie nghiêm trọng.
Cây hồ tiêu: rễ trước, phân sau
Hồ tiêu là cây dây leo có bộ rễ khá cạn và mảnh, phần lớn rễ hút nằm ở lớp đất mặt quanh gốc. Rễ tiêu rất nhạy với úng nước và với các loại nấm, tuyến trùng trong đất. Vì vậy chuyện dinh dưỡng của tiêu không thể tách khỏi chuyện giữ cho rễ sống khoẻ. Một vườn tiêu bón phân đầy đủ mà gốc đọng nước mùa mưa vẫn vàng lá, rụng đốt, chết dây.
Chất hữu cơ là nền dinh dưỡng của tiêu. Phân chuồng hoai, phân ủ từ vỏ cà phê, tàn dư thực vật giúp đất quanh gốc tơi, giữ ẩm vừa phải, nuôi vi sinh vật có ích cạnh tranh với nấm hại. Phân vô cơ nên chia nhỏ nhiều lần, rải xa gốc theo vùng rễ, không vun đống sát cổ rễ. Đất chua là điều kiện thuận lợi cho một số nấm gây hại rễ, nên điều chỉnh độ chua bằng vôi theo khuyến cáo là phần thường đi kèm.
Về nhu cầu, tiêu cần đạm để ra dây, ra lá, kali và canxi cho quả chắc, nặng hạt, magie cho lá xanh. Thiếu kali làm hạt tiêu nhẹ, lép; thiếu canxi, magie làm lá vàng, rụng sớm. Nhưng trên thực tế, phần lớn hiện tượng tiêu vàng lá mà nhà vườn gặp liên quan tới rễ bị hại hơn là thiếu phân thuần tuý. Khi tiêu vàng lá, việc đầu tiên là bới nhẹ gốc xem rễ.
Cà phê xen tiêu và cây che bóng: chia nhau dinh dưỡng thế nào
Nhiều vườn ở Tây Nguyên trồng tiêu xen trong vườn cà phê, leo trên trụ sống hoặc trên cây che bóng. Cách làm này tận dụng đất và đa dạng thu nhập, nhưng về dinh dưỡng thì hai cây chia nhau một vùng đất. Lượng phân cho vườn xen cần tính cho cả hai, không chỉ cho cà phê rồi coi tiêu như hưởng ké. Phân cho tiêu nên đặt quanh gốc tiêu, phân cho cà phê theo mép tán cà phê.
Cây che bóng như muồng, keo dậu, các cây họ đậu khác hay cây ăn trái trồng thưa giúp giảm nắng gắt mùa khô, giảm gió, và rụng lá trả chất hữu cơ cho đất. Cây che bóng họ đậu còn bổ sung một phần đạm. Tuy vậy cây che bóng cũng hút nước và dinh dưỡng; vào mùa khô, cây che bóng quá dày sẽ tranh nước với cà phê. Việc tỉa cây che bóng đúng lúc, trả cành lá tỉa xuống gốc, là cách điều hoà.
Vườn xen nhiều tầng cây thường bền hơn vườn trồng thuần một cây về đất, vì có nhiều nguồn trả chất hữu cơ và đất ít bị phơi nắng. Nhưng nó đòi hỏi người làm vườn để mắt tới từng cây hơn, vì dấu hiệu thiếu chất của cây này có thể bị che bởi cây khác.
Những việc nền tảng cho vườn cà phê, tiêu đất đỏ bazan
Trước khi tính tới công thức phân, mấy việc dưới đây quyết định phân bón có phát huy hay không.
- Đo độ chua của đất ít nhất vài năm một lần, ở nhiều điểm trong vườn, để biết có cần bón vôi hay không và bao nhiêu.
- Trả lại vỏ quả cà phê đã ủ hoai, cành lá tỉa, cỏ cắt về gốc thay vì đốt hoặc bỏ đi; đây là nguồn kali và hữu cơ đáng kể.
- Bón phân khi đất đủ ẩm, chia nhiều lần trong mùa mưa, tránh ngay trước trận mưa rất lớn.
- Cân đối kali với magie, không dồn kali đơn độc qua nhiều năm.
- Che phủ gốc mùa khô bằng tàn dư thực vật để giữ ẩm, giảm nhiệt mặt đất và nuôi rễ tơ.
- Làm rãnh thoát nước, vun gốc tiêu, không để nước đọng quanh gốc trong mùa mưa.
- Phân tích đất hoặc lá khi có điều kiện để điều chỉnh vi lượng, thay vì phun theo cảm tính.
Các việc này không thay cho phân bón nhưng là điều kiện để phân bón vào đến được rễ và được cây dùng.
Mùa khô kéo dài và hạn hán: dinh dưỡng đi cùng nước
Những năm có mùa khô kéo dài, nhiều vườn cà phê, tiêu ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ thiếu nước tưới. Khi đất khô, rễ không hút được dinh dưỡng dù trong đất vẫn còn phân. Bón thêm phân lúc này không giúp cây mà còn làm tăng nồng độ muối quanh rễ, có thể gây hại khi có nước trở lại.
Trong mùa khô, việc giúp cây là giữ nước: che phủ gốc, tưới đúng lượng và đúng lúc, giảm bớt cỏ cạnh tranh, tỉa bớt cành vô hiệu để giảm bốc hơi. Kali trong cây giúp điều khiển đóng mở khí khổng, nên cây đã được bón đủ kali từ mùa mưa trước thường chịu hạn tốt hơn. Đó là cách dinh dưỡng góp phần chống hạn: bằng sự chuẩn bị từ trước, không bằng bón chữa cháy giữa mùa khô.
Khi mưa đầu mùa trở lại, rễ tơ cần thời gian để mọc lại. Bón phân ngay sau trận mưa đầu tiên, khi đất mới ướt mặt, thường kém hiệu quả hơn chờ đất đủ ẩm sâu và cây đã ra rễ mới.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê cần bón phân nhiều nhất vào lúc nào?
Vườn cà phê kinh doanh ở Tây Nguyên hút dinh dưỡng mạnh nhất trong mùa mưa, khi cây vừa nuôi quả vừa ra cành mới cho vụ sau. Phần lớn lượng phân năm thường được chia vào nhiều lần trong mùa mưa, khi đất đủ ẩm. Mùa khô chủ yếu là tưới và bón lượng nhỏ đi kèm đợt tưới.
Lá cà phê vàng giữa gân, gân còn xanh là thiếu gì?
Nếu xuất hiện trên lá già trước thì thường là thiếu magie, hay gặp trên đất chua hoặc vườn bón nhiều kali mà ít magie. Nếu xuất hiện trên lá non kèm lá nhỏ, mọc chụm thì nghĩ tới kẽm. Nên đối chiếu thêm với tình trạng rễ và hỏi cán bộ kỹ thuật trước khi bổ sung.
Đất đỏ bazan có cần bón lân nhiều không?
Đất đỏ bazan chua giữ chặt lân, nên phần lân bón vào bị cố định một phần lớn. Điều đó không có nghĩa là bón thật nhiều; cách hiệu quả hơn là điều chỉnh độ chua, tăng chất hữu cơ, đặt lân gần vùng rễ. Lượng cụ thể nên dựa vào phân tích đất và khuyến cáo địa phương.
Tiêu vàng lá có nên bón thêm phân ngay không?
Không nên vội. Phần lớn tiêu vàng lá liên quan tới rễ bị hại do úng nước, nấm hoặc tuyến trùng. Bón thêm phân lên bộ rễ đang bệnh có thể làm cây suy nhanh hơn. Hãy bới nhẹ gốc kiểm tra rễ, xem thoát nước, rồi hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước khi quyết định.
Vỏ cà phê có dùng làm phân được không?
Được, và là nguồn kali, chất hữu cơ tốt để trả lại vườn. Vỏ cà phê tươi cần được ủ hoai trước khi bón để tránh nấm mốc, mùi hôi và tình trạng phân huỷ dưới gốc làm hại rễ. Cách ủ chi tiết có ở các trang chuyên về phân hữu cơ.
Có nên bón vôi cho vườn cà phê hằng năm không?
Không nhất thiết hằng năm. Lượng và tần suất bón vôi nên dựa vào độ chua đo được của đất. Vườn có pH thấp được lợi rõ khi bón vôi, nhưng bón quá nhiều trên đất không quá chua có thể làm cây thiếu kẽm, sắt, mangan. Đo đất định kỳ là cách chắc nhất.