Cà chua thối đít trái (vết thâm nâu đen, lõm ở đáy trái) là rối loạn sinh lý do trái thiếu canxi tại chỗ, thường không phải vì đất hết canxi mà vì cây hút và vận chuyển canxi kém khi tưới không đều, đất khô rồi ướt, hoặc bón quá nhiều đạm; nứt trái thường xảy ra khi mưa lớn hay tưới đẫm sau đợt khô; còn rụng hoa phần lớn do nóng quá làm hạt phấn hỏng. Cả ba đều xử lý bằng cách quản lý nước, nhiệt và dinh dưỡng cho ổn định, chứ không phải bằng thuốc.
Cà chua là cây rau ăn quả trồng rộng khắp: cà chua vụ đông ở đồng bằng sông Hồng, cà chua cao nguyên ở Lâm Đồng, cà chua trên đất đồi và đất bãi ở nhiều vùng khác. Bài này dành cho cà chua trồng ngoài đồng, không phải trong nhà màng có hệ thống tưới châm phân, và đi theo từng giai đoạn của cây để chỉ ra chỗ hay hỏng.
Cà chua cần gì để ra hoa đậu trái
Cà chua là cây ưa ấm vừa và ưa nắng. Phần lớn tài liệu nông học cho thấy cà chua đậu trái tốt nhất khi ban ngày ấm vừa, ban đêm mát; khi nhiệt độ ban ngày lên quá cao trong nhiều ngày, nhất là kèm đêm nóng, hạt phấn giảm sức sống, hoa nở mà không thụ phấn được, cuống hoa vàng rồi rụng. Ở chiều ngược lại, rét kéo dài cũng làm hoa đậu kém, trái méo.
Đó là lý do ở miền Bắc, vụ đông là vụ cà chua chính: thời tiết mát đúng lúc cây ra hoa đậu trái. Cà chua trái vụ hè ở đồng bằng gặp nóng và mưa nên khó, thường phải dùng giống chịu nhiệt và chấp nhận rủi ro cao. Ở miền Nam, cà chua đồng bằng trồng thuận hơn vào mùa khô mát cuối năm, đầu năm; vùng cao nguyên như Lâm Đồng có khí hậu mát quanh năm nên trồng được nhiều vụ.
Ở cao nguyên, biên độ nhiệt ngày đêm lớn giúp cà chua tích đường và màu tốt, nhưng mùa mưa kéo dài với sương mù lại là điều kiện thuận cho mốc sương. Vì vậy cùng một cây cà chua, mỗi vùng có "mùa dễ" và "mùa khó" riêng; biết mùa nào khó của vùng mình để chọn giống và mức đầu tư là bước đầu tiên.
Ngoài nhiệt, cà chua cần ánh sáng đầy đủ, đất thoát nước, ẩm đều. Rễ cà chua khá sâu nhưng rất nhạy với úng: chỉ một ngày ngập là cây có thể héo rũ hàng loạt sau đó.
Từ cây con tới cắm cọc: dựng một bộ khung khoẻ
Cây con khoẻ, không vống. Cây con ươm đủ nắng, thân mập, lá xanh đậm, chưa ra nụ là tốt. Cây con ươm già hoặc vống thì trồng ra lâu hồi phục.
Trồng sâu hơn bầu một chút. Thân cà chua có khả năng ra rễ phụ ở phần thân vùi trong đất; trồng hơi sâu giúp cây vững và có thêm rễ.
Luống cao, phủ gốc. Luống cao thoát nước; phủ rơm hoặc màng phủ giúp giữ ẩm đều và giảm đất bắn lên lá — đất bắn là đường lây nhiều bệnh nấm.
Cắm cọc, làm giàn sớm. Cắm cọc trước khi cây đổ ngả để không làm tổn thương rễ. Giàn chữ A bằng tre hoặc giàn dây đều được; buộc thân lỏng vòng số tám.
Tỉa nhánh theo kiểu giống. Giống sinh trưởng vô hạn thường được tỉa để lại một đến hai thân chính, bỏ các chồi nách; giống hữu hạn tỉa ít hơn. Tỉa lá già sát gốc giúp gốc thông thoáng. Tỉa vào ngày khô, tay và dao sạch.
Nước và dinh dưỡng theo từng giai đoạn của cây cà chua
Có thể chia cây cà chua ngoài đồng thành ba quãng nhu cầu. Từ trồng tới ra chùm hoa đầu, cây cần dựng bộ rễ và thân lá; đất ẩm vừa, không cần tưới nhiều, đạm vừa đủ. Bón quá nhiều đạm lúc này làm cây vống, lá to, chùm hoa đầu ra muộn và ít hoa.
Từ ra hoa tới khi các chùm trái đầu lớn nhanh, nhu cầu nước và kali tăng mạnh. Đây là quãng phải giữ ẩm đều nhất trong cả vụ để tránh thối đít và nứt trái. Tưới rãnh cho thấm ngang rồi tháo, hoặc tưới gốc, không để đất khô nứt rồi tưới đẫm. Lớp phủ gốc dày phát huy tác dụng rõ nhất trong quãng này.
Khi trái bắt đầu chín, có thể giảm nhẹ lượng nước để trái chắc, ít nứt, nhưng vẫn không để đất khô kiệt vì các chùm trên còn đang lớn. Với giống vô hạn thu kéo dài, cây vừa nuôi trái chín vừa ra hoa mới, nên cần bổ sung dinh dưỡng ít một, đều đặn theo lứa hái. Lượng phân cụ thể theo phân tích đất và khuyến cáo vùng; nguyên tắc là cân đối, không dồn.
Một dấu hiệu dễ đọc là màu lá: lá ngọn xanh vừa, mép lá phẳng là cây cân đối; lá ngọn quá xanh đậm, cuộn xuống là thừa đạm; mép lá già cháy vàng là thiếu kali. Nhìn lá hằng tuần giúp điều chỉnh trước khi trái bị ảnh hưởng.
Thối đít trái: hiểu đường đi của canxi
Canxi trong cây đi theo dòng nước từ rễ lên, và đi nhiều nhất về những nơi thoát hơi nước mạnh, tức là lá. Trái cà chua thoát hơi nước rất ít, nên lượng canxi tới trái phụ thuộc vào việc dòng nước trong cây có đều đặn hay không. Khi đất khô vài ngày, dòng nước yếu, phần đáy trái đang lớn nhanh thiếu canxi, mô ở đó chết, thành vết thâm lõm. Vì vậy thối đít trái hay xuất hiện ở những lứa trái non lớn nhanh sau đợt khô hạn, hoặc khi tưới thất thường.
Các yếu tố làm nặng thêm: bón nhiều đạm dạng amoni hoặc nhiều kali, magie cạnh tranh với canxi; rễ tổn thương do úng, do xới xáo sâu sát gốc; đất mặn; nhiệt độ cao làm lá hút hết phần canxi. Đất chua nghèo canxi đúng là cũng góp phần, nhưng nhiều ruộng đất không thiếu canxi mà trái vẫn thối đít.
Cách phòng: giữ ẩm đất ổn định bằng tưới đều và phủ gốc; không bón đạm quá tay; cải tạo độ chua theo phân tích đất nếu đất chua; tránh xới làm đứt rễ khi cây đã mang trái. Trái đã bị thì không hồi lại được, hái bỏ để cây dồn sức nuôi trái khác. Phun canxi lên lá có tác dụng hạn chế vì canxi khó di chuyển từ lá sang trái; nếu dùng thì phải phun lên chùm trái non, nhưng quản lý nước vẫn là chính.
Trái cà chua có vấn đề: đọc nguyên nhân
Nhiều vấn đề trên trái cà chua là rối loạn sinh lý chứ không phải bệnh, nên phun thuốc trừ bệnh không giải quyết được. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Đáy trái thâm, lõm, khô | Thối đít: canxi không tới được trái do nước thất thường | Ổn định tưới, phủ gốc, giảm đạm |
| Nứt vòng quanh cuống hoặc nứt dọc | Mưa lớn, tưới đẫm sau đợt khô; trái chín dưới nắng gắt | Giữ ẩm đều, hái trái khi chuyển màu trước mưa lớn |
| Hoa vàng cuống, rụng hàng loạt | Nóng quá, rét quá, thiếu nắng, thừa đạm | Chọn thời vụ, giống chịu nhiệt, bón cân đối |
| Trái méo, rỗng ruột | Thụ phấn kém do nhiệt độ bất lợi | Trồng đúng vụ, rung nhẹ giàn lúc sáng |
| Vai trái xanh vàng không chín đều | Nắng gắt chiếu trực tiếp, thiếu kali | Giữ đủ lá che trái, bón cân đối kali |
Thối trái do nấm, vi khuẩn thường có vết úng nước, mốc, lan nhanh và có mùi; thối đít sinh lý thì khô, ranh giới rõ, chỉ ở đáy trái. Phân biệt đúng giúp tránh phun thuốc không cần thiết.
Các bệnh nặng trên cà chua và vì sao phải phòng từ đầu
Héo xanh vi khuẩn. Cây đang xanh héo rũ nhanh, cắt thân ngâm nước thấy dịch trắng đục. Vi khuẩn sống lâu trong đất. Biện pháp hiệu quả được dùng rộng là trồng cây cà chua ghép trên gốc cà tím hoặc gốc chống chịu; ở Lâm Đồng, cà chua ghép gốc cà tím đã được áp dụng phổ biến nhiều năm. Kết hợp luân canh với lúa nước hoặc cây không phải ký chủ.
Xoăn vàng lá do virus. Lá non xoăn, mép lá vàng, cây lùn, ra hoa ít. Virus lây qua bọ phấn. Không có thuốc chữa cây nhiễm; dùng giống kháng, cây con sạch ươm trong lưới, nhổ bỏ cây bệnh sớm, quản lý bọ phấn theo hướng dẫn của bảo vệ thực vật.
Mốc sương. Vết bệnh úng nước lớn trên lá, thân, trái, lan rất nhanh khi trời mát ẩm, mưa phùn — đúng thời tiết vụ đông miền Bắc và cao nguyên mùa mưa. Theo dõi thời tiết, giữ tán thoáng, dọn tàn dư.
Sâu đục trái. Sâu non đục vào trái, để lại lỗ và phân. Thăm đồng, ngắt trái bị hại, dùng bẫy theo dõi trưởng thành.
Nguyên tắc dùng thuốc. Chỉ dùng thuốc có đăng ký cho cà chua, tuân thủ thời gian cách ly vì trái hái liên tục, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương. Không tự pha trộn nhiều loại thuốc.
Luân canh và vị trí của cà chua trong vòng cây của nhà
Cà chua thuộc họ cà, cùng họ với ớt, cà tím, khoai tây, thuốc lá. Các cây này chia nhau nhiều bệnh chung như héo xanh, mốc sương, tuyến trùng, virus. Trồng cà chua sau khoai tây hay sau ớt trên cùng chân đất là tiếp sức cho nguồn bệnh. Nên xen lúa nước, ngô, cây họ đậu hay rau họ cải giữa hai vụ họ cà.
Ở đồng bằng sông Hồng, công thức lúa xuân – lúa mùa – cà chua đông trên đất hai lúa được nhiều nơi áp dụng: một năm có hai vụ ngập nước của lúa giúp giảm bệnh hại từ đất cho cà chua. Ở vùng chuyên rau không có lúa, việc luân canh và ghép gốc càng quan trọng.
Trong nông hộ có chăn nuôi, cà chua là cây "ăn" nhiều phân chuồng hoai: phân bò, phân gà ủ kỹ trộn vào luống giúp đất tơi, giữ ẩm đều, chính là điều kiện để giảm thối đít và nứt trái. Rơm rạ từ ruộng lúa làm lớp phủ gốc. Đổi lại, trái loại có thể dùng một phần cho gà, heo ở mức vừa phải. Vòng nhỏ này giúp vụ cà chua bớt phụ thuộc vào vật tư mua ngoài mà vẫn giữ được chất lượng trái.
Thân lá cà chua sau vụ không nên cho gia súc ăn vì cây họ cà chứa một số alkaloid; lá cà chua tươi không phải thức ăn chăn nuôi. Thân lá sạch bệnh có thể ủ phân; thân lá bệnh nên gom xử lý, không để rải rác quanh ruộng.
Câu hỏi thường gặp
Cà chua trồng bao lâu thì có trái chín?
Tuỳ giống và vụ, thường sau trồng cây con khoảng hai tháng đến hơn hai tháng rưỡi thì có lứa trái chín đầu, rồi thu kéo dài vài tuần đến vài tháng với giống vô hạn. Vụ lạnh chậm hơn. Thời gian ghi trên bao bì giống là mốc tham khảo.
Phun canxi có chữa được thối đít trái không?
Trái đã bị thì không chữa được. Phun canxi lên lá ít tác dụng vì canxi khó di chuyển từ lá vào trái; nếu phun thì nhắm vào chùm trái non. Biện pháp chính vẫn là tưới đều, phủ gốc giữ ẩm, bón cân đối, không để rễ bị tổn thương.
Có nên tự ghép cà chua lên gốc cà tím không?
Kỹ thuật ghép không quá khó nhưng cần thao tác sạch, chăm cây sau ghép trong điều kiện ẩm, râm vài ngày. Với nông hộ nhỏ, mua cây ghép từ cơ sở ươm uy tín thường an toàn hơn. Nên ghép khi ruộng từng bị héo xanh.
Vì sao cà chua nhiều lá mà ít hoa?
Thường do bón thừa đạm, thiếu nắng, trồng dày hoặc không tỉa chồi nách nên cây dồn sức ra thân lá. Giảm đạm, tăng kali, lân, tỉa chồi theo kiểu giống và bảo đảm đủ nắng sẽ giúp cây cân bằng.
Hái cà chua lúc nào thì tốt?
Trồng để bán đi xa thường hái khi trái bắt đầu chuyển màu; để ăn tại nhà có thể để chín đỏ trên cây. Trước đợt mưa lớn nên hái những trái đã chuyển màu để tránh nứt. Hái vào buổi sáng mát, nhẹ tay để không dập.
Có cho gà, heo ăn lá cà chua được không?
Không nên. Lá và thân cà chua chứa alkaloid có thể gây hại cho vật nuôi khi ăn nhiều. Trái chín loại có thể dùng ở mức vừa phải cho một số vật nuôi, nhưng thân lá nên đưa vào ủ phân nếu sạch bệnh.