Trong thời kiến thiết cơ bản, thường là vài năm đầu sau khi trồng, mục tiêu dinh dưỡng của cây lâu năm là dựng một bộ rễ rộng, sâu và một khung tán khoẻ, chứ chưa phải trái. Cây non cần lân để ra rễ, đạm vừa đủ để ra đều các đợt lộc, kali để thân cành chắc, và rất nhiều chất hữu cơ quanh vùng rễ. Phân nên chia ít mà nhiều lần, rải theo vùng rễ đang lan ra ở mép tán chứ không dồn sát gốc.
Bài này dành cho vườn cây ăn trái, cà phê, hồ tiêu, điều, cao su mới trồng ở mọi vùng: cây non ăn gì, đặt phân ở đâu, những lỗi làm cây non chết hoặc còi cọc, và vì sao để cây ra trái quá sớm là lấy của tương lai. Chọn giống, đào hố và làm đất trước khi trồng thuộc phần khác; ở đây bắt đầu từ lúc cây đã xuống đất.
Vì sao mấy năm đầu là lúc quyết định cả đời cây
Một cây lâu năm có thể cho trái hàng chục năm. Năng suất và độ bền những năm đó phụ thuộc nhiều vào bộ khung dựng trong giai đoạn kiến thiết: rễ có ăn sâu, lan rộng không, thân có thẳng chắc không, cành cấp một, cấp hai có phân bố đều không. Rễ yếu thì cây chịu hạn kém, dễ đổ khi gió bão, dễ nhiễm bệnh rễ; tán lệch thì cây mang trái không đều, cành gãy khi trái nặng.
Những gì cây non nhận được trong giai đoạn này giống phần đầu tư ban đầu. Thiếu dinh dưỡng làm cây còi, chậm khép tán, cỏ dại lấn, mất thêm mùa; thừa đạm làm cây vống, mềm, nhiều lá ít rễ, dễ sâu bệnh. Cái khó là cây non chưa cho trái, nhiều hộ ít đầu tư vì chưa thấy thu, hoặc ngược lại sốt ruột bón nhiều để cây mau lớn. Cả hai cách đều để lại hậu quả nhiều năm sau.
Cách nhìn đúng là coi giai đoạn này như nuôi một đứa trẻ: cho ăn đều, đủ chất, ít một và thường xuyên, quan tâm bộ rễ mà mình không thấy nhiều hơn bộ lá mà mình thấy.
Cây non cần gì
Lân cho rễ. Lân giúp cây non ra nhiều rễ tơ và rễ ăn sâu. Lân di chuyển rất ít trong đất, bón ở đâu nằm ở đó, nên phần lân thường được trộn vào hố trồng từ đầu để nằm sẵn ở vùng rễ non sẽ mọc tới.
Đạm vừa đủ cho các đợt lộc. Mỗi đợt lộc là thêm lá, thêm cành cho khung tán. Cây cần đạm để ra lộc đều, nhưng đạm nhiều làm lộc dài, mềm, cây vống, rễ không theo kịp.
Kali cho thân cành chắc. Kali giúp thành tế bào dày, cành chắc, cây chịu hạn và chịu gió tốt hơn. Nhu cầu kali ở cây non thấp hơn cây đang cho trái nhưng không bỏ qua được.
Canxi, magie và vi lượng. Cần cho lá xanh và đỉnh sinh trưởng khoẻ. Trên đất chua, đất đỏ bazan rửa trôi mạnh, cây non hay thiếu magie và kẽm; lá non nhỏ, vàng giữa gân là dấu hiệu cần xem lại.
Chất hữu cơ. Không phải "chất dinh dưỡng" theo nghĩa hẹp, nhưng là thứ quan trọng nhất quanh vùng rễ non: giữ ẩm, giữ phân, nuôi vi sinh vật có ích, giúp rễ dễ lan.
Đặt phân ở đâu: theo rễ, không theo gốc
Rễ hút dinh dưỡng chủ yếu là rễ tơ, nằm ở vùng đất quanh mép tán và lan rộng dần theo năm. Ngay sát gốc phần lớn là rễ lớn làm nhiệm vụ đỡ cây và dẫn nước, hút rất ít. Rải phân sát gốc vừa phí, vừa dễ làm cháy cổ rễ, nhất là phân vô cơ gặp đất khô hay phân chuồng chưa hoai.
Cách làm phổ biến là rải phân theo một vòng quanh hình chiếu mép tán rồi lấp nhẹ, hoặc xới rãnh nông theo vòng đó. Mỗi năm vòng bón dịch ra xa hơn khi tán lớn lên. Với cây trồng trên đất dốc, phân nên đặt ở phía trên dốc của gốc, có bờ chắn hoặc hố nhỏ để nước mưa không cuốn phân đi. Ở vườn liếp miền Tây, phân rải trên mặt liếp quanh gốc, tránh để rơi xuống mương.
Tưới sau khi bón, hoặc bón khi đất đủ ẩm, giúp phân tan và đi vào vùng rễ. Bón vào lúc đất khô nẻ giữa mùa khô mà không tưới thì phân nằm trên mặt, đạm bay hơi, rễ không lấy được; mưa đầu mùa đổ xuống thì phân tan đậm đặc một lúc có thể làm hại rễ non.
Ít mà nhiều lần: nhịp bón hợp với cây non
Bộ rễ cây non nhỏ, vùng đất rễ chạm tới hẹp, nên mỗi lần chỉ hút được một lượng nhỏ. Một lần bón lớn thì phần cây không hút kịp sẽ bị rửa trôi, bay hơi hoặc làm đặc dung dịch đất gây hại rễ. Vì vậy quy trình cho cây kiến thiết thường chia tổng lượng phân năm thành nhiều lần nhỏ, rải theo mùa mưa hoặc theo các đợt tưới.
Ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, nơi có mùa khô và mùa mưa rõ, việc bón thường dồn vào mùa mưa khi đất đủ ẩm, chia vài lần cách nhau, và bổ sung qua nước tưới nếu vườn có hệ tưới. Ở đồng bằng sông Cửu Long, vườn liếp quanh năm có nước nên chia lần đều hơn, nhưng tránh lúc nước mương dâng cao, liếp ngập rễ. Ở miền Bắc, mùa đông lạnh cây gần như ngừng sinh trưởng, phân bón lúc đó ít tác dụng.
Kèm theo phân vô cơ là phân hữu cơ hoai bón mỗi năm một hai lần quanh vùng rễ, và che phủ gốc bằng rơm, cỏ khô, lá cây để giữ ẩm, giảm cỏ, nuôi đất. Lớp phủ nên cách thân một khoảng nhỏ để gốc không bị ẩm thối và không thành chỗ trú của mối, chuột.
Không ép trái sớm: lấy của tương lai
Nhiều cây ăn trái và cây công nghiệp có thể ra hoa, đậu trái từ khá sớm, có khi ngay năm thứ hai, khi khung tán còn nhỏ. Để cây mang trái lúc này nghĩa là chuyển phần đường, đạm lẽ ra dành cho rễ và cành sang nuôi trái. Cây chậm khép tán, rễ ngừng lan, có khi suy hẳn, vài năm sau năng suất thấp hơn những cây được giữ không cho trái sớm.
Vì vậy trong thời kiến thiết, phần lớn quy trình kỹ thuật khuyên ngắt bỏ hoa, trái bói hoặc chỉ để rất ít trên cây đã đủ khoẻ. Với cà phê, việc tạo hình, nuôi cành cơ bản quan trọng hơn mấy quả đầu. Với cây có múi, xoài, nhãn, việc ngắt hoa sớm giúp cây dồn sức ra đợt lộc dựng khung. Không dùng các biện pháp kích ra hoa cho cây chưa đủ tuổi.
Phần thu nhập trong những năm này, nếu cần, nên đến từ cây trồng xen ngắn ngày giữa hàng hơn là từ chính cây lâu năm. Cách làm đó vừa giúp có thu, vừa che phủ đất, vừa không bắt cây non phải gánh trái.
Kiến thiết cơ bản ở từng nhóm cây
Cà phê. Mấy năm đầu là lúc tạo hình: nuôi thân chính, nuôi cành cơ bản, hãm ngọn ở độ cao phù hợp. Cây cần đạm, lân đều để cành cơ bản ra đủ và dài; đất đỏ bazan Tây Nguyên chua và rửa trôi mạnh nên cây non hay thiếu magie, kẽm. Cây che bóng tạm, cây chắn gió trồng cùng lúc giúp cây non đỡ nắng gắt và gió mùa khô.
Hồ tiêu. Rễ tiêu non mảnh và rất nhạy với úng, nên dinh dưỡng chỉ có ý nghĩa khi gốc tiêu thoát nước tốt, vun gốc cao. Phân hữu cơ hoai là nền chính, phân vô cơ chia rất nhỏ. Cây non cần được buộc dây theo trụ đều, dinh dưỡng giúp ra dây thân khoẻ thay vì nhiều dây lươn.
Cao su, điều. Thời gian kiến thiết dài, cao su thường nhiều năm trước khi mở miệng cạo. Dinh dưỡng giai đoạn này nhằm thân lớn đều, vỏ dày; giữa hàng có nhiều khoảng trống nên trồng xen và che phủ đất là phần quan trọng để giữ đất không xói mòn trong những năm đầu.
Cây ăn trái. Mục tiêu là các đợt lộc đều để dựng khung tán ba tới bốn cành chính phân bố cân đối. Mỗi đợt lộc nên được nuôi cho già rồi mới thúc đợt sau, tránh để cây ra lộc liên tục mà cành nào cũng mảnh.
Theo dõi cây có lớn đúng nhịp không
Cách đơn giản nhất để biết chế độ dinh dưỡng của vườn kiến thiết có ổn không là đo và ghi. Mỗi vài tháng, chọn cố định một số cây ở các vị trí khác nhau trong vườn, đo chiều cao, đường kính thân ở một độ cao cố định, đếm số đợt lộc và ghi màu lá. Sau một năm, bà con sẽ thấy rõ vạt nào lớn nhanh, vạt nào chậm, và có thể đối chiếu với lượng phân, thời điểm bón, tình trạng nước của từng vạt.
Một vườn khoẻ thường có cây lớn khá đều; vạt nào cây còi hơn rõ nên xem lại đất ở đó: có bị chai, có đọng nước, có tầng đá ong hay sỏi gần mặt không. Nhiều khi vấn đề nằm ở đất chứ không ở lượng phân, và bón thêm cho vạt đó không giải quyết được. Ghi chép cũng giúp tránh bón theo cảm tính, năm nhiều năm ít, và là tư liệu để hỏi cán bộ khuyến nông khi cần.
Lỗi hay gặp làm cây non còi hoặc chết
Phần lớn cây non chết trong năm đầu không vì thiếu phân mà vì những lỗi dưới đây, nhiều lỗi liên quan tới cách bón.
- Bón phân vô cơ hoặc phân chuồng chưa hoai sát gốc, ngay sau khi trồng: cháy rễ non, cây héo dần.
- Bón một lần quá nhiều vì sốt ruột muốn cây mau lớn: rễ bị hại, lá non cháy mép.
- Chỉ bón đạm: cây xanh nhanh, vống, mềm, dễ gãy, rễ ít, sâu chích hút tìm đến.
- Để cỏ mọc sát gốc tranh dinh dưỡng và nước trong mùa khô, hoặc ngược lại cuốc cỏ sát gốc làm đứt rễ tơ.
- Hố trồng đọng nước mùa mưa: rễ úng, thối, dinh dưỡng bón vào vô ích.
- Trồng xen cây cao, cây tranh nước sát hàng cây chính, che mất ánh sáng của cây non.
- Không che phủ gốc mùa khô ở vùng có mùa khô dài: đất nứt, rễ tơ chết, cây ngừng lớn.
Khi cây non vàng hay héo, việc đầu tiên là xem rễ và đất quanh gốc: ẩm hay khô, có mùi hôi không, rễ trắng hay thâm, có mối hay rệp sáp gốc không. Chỉ khi rễ khoẻ mới tính tới bón thêm.
Câu hỏi thường gặp
Cây mới trồng bao lâu thì bón phân lần đầu?
Thường chờ cây bén rễ, ra một đợt lá hoặc lộc mới rồi mới bón thúc lần đầu, với lượng nhỏ, cách gốc một khoảng. Phân lót đã trộn trong hố trồng đủ cho cây giai đoạn đầu. Thời điểm cụ thể tuỳ loại cây và mùa trồng, nên theo hướng dẫn của khuyến nông địa phương.
Bón phân cho cây non nên rải ở đâu?
Rải theo vòng quanh hình chiếu mép tán, nơi rễ tơ đang lan ra, rồi lấp nhẹ hoặc tưới cho tan. Không rải sát gốc vì vùng đó ít rễ hút và dễ cháy cổ rễ. Mỗi năm vòng bón dịch ra xa hơn theo tán.
Có nên để cây ăn trái ra trái năm thứ hai không?
Phần lớn quy trình kỹ thuật khuyên không để hoặc chỉ để rất ít trái khi cây chưa đủ khung tán, vì nuôi trái lúc đó lấy đi phần dinh dưỡng dành cho rễ và cành. Cây được giữ không cho trái sớm thường khép tán nhanh và cho năng suất ổn định hơn về sau.
Cây non vàng lá có phải do thiếu đạm?
Có thể, nhưng ở cây non nguyên nhân hay gặp hơn là rễ chưa bén, úng nước, cháy rễ do phân, rệp sáp gốc, mối hoặc tuyến trùng. Xem rễ và đất quanh gốc trước. Nếu rễ khoẻ, đất ổn mà lá già vàng đều thì mới nghĩ tới thiếu đạm.
Trồng xen gì trong vườn kiến thiết cơ bản là hợp?
Cây ngắn ngày, thấp, không tranh nước nhiều như cây họ đậu, rau màu ngắn ngày, gừng, nghệ ở nơi phù hợp thường được chọn. Cây họ đậu còn để lại đạm cho đất. Cần giữ khoảng cách với gốc cây chính và không trồng xen trong mùa khô thiếu nước.
Phân hữu cơ có thay được hoàn toàn phân vô cơ cho cây non không?
Phân hữu cơ tốt cho rễ và đất, có thể là nguồn dinh dưỡng chính nếu đủ lượng và chất lượng, nhưng hàm lượng dinh dưỡng thấp và giải phóng chậm. Nhiều vườn phối hợp cả hai: hữu cơ làm nền, vô cơ bổ sung đúng lúc cây cần. Mô hình hữu cơ hoàn toàn cần quy trình riêng.