Trái nứt, thối đít, đậu kém ở giai đoạn ra hoa nuôi trái thường liên quan tới canxi và bo, nhưng phần lớn trường hợp không phải vì đất thiếu hai chất này mà vì chúng không tới được đúng chỗ. Canxi chỉ đi trong cây theo dòng nước từ rễ lên những bộ phận bốc hơi mạnh như lá; trái và lá non bốc hơi ít nên dễ thiếu canxi khi đất khô hay tưới thất thường. Bo cần cho hạt phấn nảy mầm và đậu trái, cây cần rất ít, thừa một chút đã hại.
Bài này giải thích cơ chế di chuyển của canxi và bo trong cây, những rối loạn hay gặp trên cà chua, dưa hấu, ớt, bưởi, xoài, cải bắp, và vì sao biện pháp gốc là quản lý nước, bộ rễ và cân đối đạm, kali hơn là phun canxi, bo liên tục. Cách nhận biết chung các dấu hiệu thiếu trung lượng, vi lượng đã có ở các trang chuyên về phân bón; ở đây đi theo giai đoạn ra hoa – nuôi trái.
Canxi đi đường nào trong cây
Rễ hút canxi từ đất cùng với nước. Từ rễ, canxi đi lên theo mạch gỗ, tức là đường ống dẫn nước của cây. Dòng nước trong mạch gỗ được kéo lên chủ yếu nhờ lá bốc hơi qua khí khổng. Bộ phận nào bốc hơi nhiều thì kéo nhiều nước, và nhận nhiều canxi. Lá trưởng thành, to, phơi nắng nhận phần lớn canxi; trái, lá non, chồi non bốc hơi ít nên nhận phần nhỏ.
Điểm then chốt là canxi đã vào một bộ phận thì gần như nằm lại ở đó, cây không chuyển canxi từ lá già sang trái hay lá non như với đạm, kali. Vì vậy trái đang lớn chỉ có canxi từ dòng nước đang chảy vào nó lúc đó. Bất cứ thứ gì làm dòng nước vào trái giảm, như đất khô, rễ hư, trời quá ẩm khiến lá ít bốc hơi, hay lá quá nhiều kéo hết nước, đều làm trái thiếu canxi, dù đất còn nhiều.
Đây là lý do thiếu canxi ở trái thường gắn với thời tiết và tưới tiêu. Một đợt nắng nóng khô hạn, sau đó tưới đẫm, hoặc mưa xen nắng thất thường, là kịch bản hay dẫn tới thối đít trái cà chua, dưa hấu và nứt trái ở nhiều cây.
Thối đít trái, thối lõi cải: những rối loạn do canxi
Thối đít trái là rối loạn kinh điển do thiếu canxi tại trái. Trên cà chua, ớt, dưa hấu, bí, phần đáy trái, đối diện cuống, xuất hiện một đốm úng nước rồi chuyển thâm đen, lõm xuống, khô dần. Đốm thường xuất hiện khi trái còn non tới nửa lớn, đúng giai đoạn tế bào trái phân chia và giãn ra mạnh nhất. Vết thâm không lây từ trái này sang trái khác vì không do mầm bệnh, nhưng nấm có thể xâm nhập thứ phát.
Trên rau ăn lá cuốn bắp như cải bắp, cải thảo, xà lách cuốn, thiếu canxi gây cháy mép lá non bên trong, thối lõi. Lá non nằm bên trong bắp gần như không bốc hơi, nên khi cây lớn nhanh, canxi không theo kịp. Trên cây ăn trái, thiếu canxi làm thịt trái mềm, dễ thâm, để kém, một số rối loạn bên trong trái như thâm thịt, sượng cũng được cho là liên quan.
Điểm chung của các rối loạn này là chúng xảy ra ở bộ phận bốc hơi ít, trong giai đoạn lớn nhanh. Khi thấy dấu hiệu, việc đầu tiên là xem lại chế độ nước: đất có bị khô xen ướt không, rễ có khoẻ không, cây có bị bón quá nhiều đạm khiến lá lớn tranh nước với trái không.
Bo: ít mà không thể thiếu khi ra hoa
Bo là vi lượng, cây cần rất ít, nhưng giữ vai trò ở nhiều quá trình. Ở giai đoạn ra hoa, bo cần cho hạt phấn nảy mầm và ống phấn dài ra để đưa tinh tử tới noãn. Thiếu bo, hoa nở bình thường nhưng thụ tinh kém, hoa rụng, trái đậu ít hoặc méo, ít hạt. Bo cũng tham gia vào việc dựng thành tế bào cùng canxi và vận chuyển đường trong cây.
Giống canxi, bo di chuyển trong cây khá hạn chế ở nhiều loài, nên đỉnh sinh trưởng và hoa là nơi biểu hiện thiếu trước. Dấu hiệu thiếu bo có thể là chồi ngọn chết khô, lá non dày, giòn, biến dạng, cuống lá nứt, trái méo, nứt, có vết sần hoặc thâm bên trong. Su hào, củ cải thiếu bo dễ rỗng ruột, thâm lõi.
Điều đặc biệt với bo là khoảng cách giữa thiếu và thừa rất hẹp. Lượng bo giúp cây ra hoa tốt và lượng bo gây cháy mép lá không cách nhau xa. Vì thế bo không nên được phun đi phun lại theo thói quen hay trộn nhiều sản phẩm cùng chứa bo mà không đọc thành phần. Bổ sung bo nên theo khuyến cáo kỹ thuật, và chỉ khi có cơ sở cho rằng cây thiếu.
Thời điểm cũng quan trọng. Bo có ích nhất khi hoa đang hình thành và sắp nở, vì đó là lúc hạt phấn và ống phấn cần nó. Bổ sung khi trái đã đậu và lớn thì không cứu được những hoa đã rụng vì thiếu bo trước đó. Với cây ăn trái lâu năm, giữ cho đất có chất hữu cơ và đủ ẩm trong mùa ra hoa thường là cách duy trì nguồn bo ổn định hơn mọi lần phun.
Đất và vùng nào dễ gặp vấn đề canxi, bo
Dù phần lớn rối loạn do canxi đến từ chuyện nước, vẫn có những loại đất thật sự nghèo canxi hoặc bo. Đất cát ven biển miền Trung, đất xám bạc màu ở Đông Nam Bộ và trung du phía Bắc có ít sét và ít hữu cơ nên giữ canxi, bo kém, mưa lớn rửa trôi dễ. Đất đỏ bazan và các đất chua lâu năm đã mất nhiều canxi qua phong hoá. Trên những loại đất này, việc bổ sung canxi qua vôi, thạch cao và giữ chất hữu cơ có ý nghĩa thực sự.
Bo dễ thiếu trên đất cát, đất nghèo hữu cơ, và trong mùa khô vì bo trong đất phần lớn gắn với chất hữu cơ và cần nước để rễ hút. Đất vừa bón vôi nhiều cũng có thể làm bo tạm khó tiêu. Ngược lại, vùng đất phù sa được bồi hằng năm hay đất giàu hữu cơ ít khi thiếu bo nghiêm trọng.
Với các vùng trồng rau, dưa trong nhà màng ở cao nguyên mát, trồng trên giá thể như xơ dừa, nguồn canxi, bo hoàn toàn đến từ dung dịch tưới; ở đó quản lý dinh dưỡng theo một cách riêng, nhưng cơ chế canxi đi theo dòng nước vẫn y nguyên, và thông gió kém khiến lá ít bốc hơi cũng gây thiếu canxi ở trái dù dung dịch đủ.
Biết đất vườn mình thuộc loại nào giúp phân biệt hai trường hợp: đất thật sự thiếu, cần bổ sung vào đất; hay đất đủ mà cây không lấy được, cần sửa nước và rễ. Phân tích đất là cách chắc nhất để biết; nhìn trái thối đít mà rải canxi thì nhiều khi chữa sai bệnh.
Những trường hợp cụ thể trên đồng
Cà chua thối đít sau đợt nắng nóng. Đất khô, cây bốc hơi mạnh qua lá, trái non không nhận đủ nước và canxi. Giữ ẩm đều, che phủ luống, tránh tưới dồn sau nhiều ngày khô, giảm đạm nếu cây quá tốt lá.
Dưa hấu thối đít trên đất cát. Đất cát giữ nước kém, ẩm độ dao động mạnh trong ngày. Phủ màng hoặc rơm giữ ẩm, chia nhỏ lượng nước tưới, bón hữu cơ để đất giữ nước tốt hơn.
Bưởi, cam nứt trái cuối mùa khô. Trái đã quen với hạn, gặp mưa đầu mùa hoặc tưới đẫm thì thịt trái hút nước lớn nhanh hơn vỏ. Vỏ thiếu canxi, bo càng dễ nứt. Tưới đều trong mùa khô, giữ ẩm gốc, tránh tưới bù đột ngột.
Xoài đậu trái kém dù ra hoa nhiều. Có thể liên quan tới bo, nhưng cũng hay do mưa lúc hoa nở, thiếu côn trùng thụ phấn, sương nhiều gây bệnh trên hoa, hoặc cây đang ra lộc tranh dinh dưỡng. Xem xét các nguyên nhân khác trước khi kết luận thiếu bo.
Cải bắp thối lõi khi cuốn. Cây lớn nhanh, trời nóng ẩm, lá trong không bốc hơi. Trồng đúng thời vụ mát, tưới đều, tránh đẩy đạm mạnh giai đoạn cuốn bắp.
Phun canxi, bo qua lá: khi nào có ích, khi nào không
Phun canxi, bo qua lá là cách nhiều nhà vườn áp dụng. Bảng dưới giúp hình dung giới hạn của cách làm này, vì canxi và bo phun lên lá không tự di chuyển tới trái được nhiều.
| Tình huống | Phun qua lá có ích không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phun trực tiếp lên trái non, chùm hoa | Có thể có ích một phần | Canxi phải chạm vào chính trái; phun lên lá ít tác dụng cho trái |
| Cây thiếu bo thật lúc ra hoa | Thường có ích | Theo đúng liều hướng dẫn, không phun lặp nhiều lần |
| Thối đít do tưới thất thường | Ít tác dụng nếu không sửa nước | Giữ ẩm đều mới là biện pháp gốc |
| Rễ hư do úng, nấm | Gần như không giải quyết | Xử lý rễ và thoát nước trước |
| Cây không có dấu hiệu thiếu | Không cần thiết | Tốn công, nguy cơ thừa bo |
Phun qua lá chỉ là bổ sung. Nguồn canxi, bo chính của cây vẫn là đất, qua bộ rễ khoẻ và dòng nước ổn định.
Biện pháp gốc: nước đều, rễ khoẻ, đạm kali cân đối
Vì canxi và bo đi theo nước, quản lý nước là biện pháp quan trọng nhất. Mục tiêu là đất có độ ẩm ổn định trong suốt giai đoạn ra hoa tới trái lớn, không để khô nẻ rồi tưới đẫm. Che phủ gốc, luống bằng rơm rạ, cỏ khô hay màng phủ giảm dao động ẩm độ rõ rệt. Tưới nhỏ giọt hoặc tưới chia nhiều lần lượng nhỏ giữ ẩm đều hơn tưới tràn một lần.
Bộ rễ khoẻ là điều kiện để rễ hút được canxi. Rễ tơ bị úng, bị tuyến trùng, bị cháy phân thì dù đất đủ canxi cây cũng không lấy được. Đất tơi, có chất hữu cơ, thoát nước tốt nuôi được bộ rễ khoẻ. Trên đất chua, bón vôi theo khuyến cáo vừa nâng pH vừa bổ sung canxi.
Cân đối đạm, kali với canxi cũng quan trọng. Đạm nhiều làm cây lớn nhanh, lá to, trái lớn nhanh, nhu cầu canxi tăng mà nguồn cung không theo kịp. Kali, magie, amoni nhiều trong đất cạnh tranh với canxi ở rễ. Một chế độ phân cân đối, không đẩy đạm ở giai đoạn trái non, giảm đáng kể các rối loạn liên quan tới canxi.
Câu hỏi thường gặp
Cà chua bị thối đít có phải do đất thiếu canxi?
Thường không phải. Phần lớn trường hợp là canxi không tới được trái vì đất khô xen ướt, rễ yếu, hoặc cây quá tốt lá do nhiều đạm. Giữ ẩm đất đều, che phủ luống, cân đối phân bón thường hiệu quả hơn bón thêm canxi vào đất vốn đã đủ.
Phun canxi lên lá có chữa được thối đít trái không?
Hiệu quả hạn chế. Canxi phun lên lá ở lại phần lớn trên lá, không di chuyển xuống trái. Phun trực tiếp vào trái non có thể giúp một phần, nhưng nếu không sửa chế độ nước thì vấn đề vẫn lặp lại. Trái đã thâm đen thì không hồi phục, nên ngắt bỏ.
Thiếu bo có biểu hiện gì khi cây ra hoa?
Hoa nở nhưng đậu kém, rụng nhiều, trái non méo, ít hạt, có khi nứt hoặc có vết sần. Chồi ngọn có thể khô, lá non dày, giòn, biến dạng. Nhiều nguyên nhân khác cũng gây rụng hoa, nên cần đối chiếu với thời tiết, thụ phấn và tình trạng rễ.
Thừa bo nguy hiểm thế nào?
Thừa bo gây cháy vàng mép và chóp lá, bắt đầu từ lá già, nặng thì rụng lá, cây suy. Khoảng giữa đủ và thừa bo hẹp nên dễ vượt khi phun lặp lại hoặc dùng nhiều sản phẩm cùng chứa bo. Luôn đọc thành phần sản phẩm và theo đúng hướng dẫn.
Vì sao bưởi hay nứt trái vào đầu mùa mưa?
Sau thời gian khô hạn, trái gặp mưa hoặc được tưới đẫm thì thịt trái hút nước và lớn nhanh hơn vỏ, vỏ bị nứt. Vỏ thiếu canxi, bo càng dễ nứt. Tưới đều trong mùa khô, giữ ẩm gốc bằng lớp phủ, thoát nước tốt giúp giảm tình trạng này.
Có nên bón canxi định kỳ cho mọi vườn không?
Không nhất thiết. Đất chua, đất cát nghèo canxi được lợi từ việc bổ sung, thường qua bón vôi theo độ chua đo được. Đất không chua, đủ canxi thì bón thêm ít tác dụng và có thể làm cây thiếu vi lượng. Nên dựa vào phân tích đất và khuyến cáo địa phương.