Trồng rau vụ đông miền Bắc: lịch đông sớm, chính vụ, đông muộn và giữ rau qua rét

Vụ đông miền Bắc thường được chia thành ba trà: đông sớm (gieo khoảng tháng 8 – tháng 9) dành cho cây ưa ấm như ngô, bí, dưa, cà chua sớm; chính vụ (khoảng tháng 9 – tháng 10) cho nhóm rau ưa lạnh như bắp cải, su hào, súp lơ, cà rốt, khoai tây; và đông muộn (tháng 11 trở đi) cho rau ngắn ngày, chịu rét như rau cải, xà lách, rau mùi. Xếp đúng cây vào đúng trà là phần lớn thành công của vụ đông.

Vụ đông là "vụ thứ ba" chen giữa hai vụ lúa ở đồng bằng sông Hồng và trung du: khi lúa mùa gặt xong cho đến khi cấy lúa xuân. Đó là quãng trời mát, khô, hợp với rất nhiều loại rau mà mùa hè miền Bắc không trồng được. Nhưng nó cũng có những rủi ro riêng: mưa cuối thu làm úng đất lúa, rồi rét đậm, rét hại, sương muối giữa mùa. Các mốc tháng dưới đây là tham khảo; lịch cụ thể theo khuyến cáo của từng địa phương mỗi năm.

Vì sao vụ đông miền Bắc hợp với rau

Nhiều loại rau phổ biến có nguồn gốc ôn đới hoặc cận nhiệt đới: bắp cải, su hào, súp lơ, cải các loại, cà rốt, khoai tây, hành tây, xà lách. Chúng phát triển tốt khi nhiệt độ mát, ngày ngắn dần, độ ẩm không quá cao. Mùa đông miền Bắc, với những tháng có nhiệt độ trung bình thấp hơn hẳn miền Nam, cho phép các cây này cuốn bắp, phình củ, tích đường bình thường. Ở nhiệt độ cao, bắp cải khó cuốn, su hào xơ, khoai tây không ra củ.

Khí hậu khô hanh của mùa đông cũng làm áp lực nhiều loại nấm bệnh thấp hơn mùa hè mưa ẩm. Đồng thời, đất lúa sau gặt vẫn còn ẩm, có nguồn nước tưới từ kênh mương, nên rau vụ đông có thể trồng mà không cần đầu tư lớn.

Ở trung du và miền núi phía Bắc, mùa đông lạnh sớm và sâu hơn; vùng cao có thể trồng rau ưa lạnh từ sớm hơn đồng bằng, nhưng sương muối là rủi ro lớn. Ở Bắc Trung Bộ, mùa đông ấm hơn và mưa nhiều vào cuối thu, nên thời vụ rau đông thường lùi lại sau mùa mưa bão, và nhóm rau ưa lạnh khó đạt chất lượng như ở đồng bằng sông Hồng.

Mặt trái là thời gian rất gấp: lúa mùa gặt khoảng tháng 9 – tháng 10, lúa xuân cấy từ khoảng tháng 1 – tháng 2. Cây vụ đông phải kịp thu trước khi ruộng trả lại cho lúa. Đó là lý do mỗi trà phải được tính bằng thời gian sinh trưởng của cây, chứ không chỉ bằng chuyện cây thích lạnh hay ấm.

Xếp cây theo ba trà của vụ đông

Bảng dưới là cách xếp phổ biến ở đồng bằng sông Hồng; miền núi phía Bắc lạnh sớm hơn, Bắc Trung Bộ ấm hơn, nên các mốc có thể lệch:

Đất chuyên màu không phải trả lại cho lúa có thể kéo dài các trà và gối vụ; đất hai lúa thì chọn cây có thời gian sinh trưởng vừa với khoảng trống của ruộng. Đừng trồng khoai tây trà muộn trên đất phải cấy lúa xuân sớm, vì không kịp thu.

Làm đất trồng rau trên chân ruộng lúa

Thoát nước là việc đầu tiên. Đất lúa giữ nước, tầng đế cày chặt. Rau vụ đông gần như đều sợ úng; một trận mưa cuối thu có thể làm thối cây con. Làm luống cao, rãnh sâu thông ra mương.

Đất phải se mới làm. Cày bừa khi đất còn nhão làm đất thành cục, khô lại cứng như gạch. Chờ đất se, hoặc dùng cách trồng làm đất tối thiểu (như ngô bầu, khoai tây trồng trên ruộng ướt phủ rơm) mà nhiều nơi đã áp dụng.

Rạ không đốt. Gốc rạ, rơm sau gặt có thể dùng làm lớp phủ luống rau, phủ khoai tây, hoặc đưa vào ủ. Đốt rơm rạ gây khói, mất chất hữu cơ và bị nhiều địa phương cấm.

Bón lót hữu cơ hoai. Đất lúa sau nhiều vụ thường nghèo hữu cơ. Phân chuồng ủ hoai, phân hữu cơ trộn vào luống giúp đất tơi, giữ ẩm cho rau. Không dùng phân tươi cho rau ăn lá vì nguy cơ mầm bệnh và vi khuẩn gây hại người ăn.

Rau ưa lạnh chính vụ: hiểu cây để không mất bắp, mất củ

Bắp cải và súp lơ cần giai đoạn cây con khoẻ, ra đủ số lá ngoài trước khi vào cuốn bắp hoặc ra hoa. Cây con ươm già, trồng ra gặp nóng, hoặc thiếu nước ở giai đoạn trải lá thì bắp nhỏ, lỏng. Súp lơ gặp nóng dễ ra hoa sớm, hoa nhỏ, rời. Trồng đúng trà để giai đoạn cuốn bắp, ra hoa rơi vào lúc lạnh là then chốt.

Su hào phình củ là thân phình, cần ẩm đều; khô lâu rồi tưới đẫm thì củ nứt, xơ. Thu su hào đúng lứa, để quá già củ hoá xơ. Cà rốt cần đất tơi sâu, sạch sỏi, phân chuồng phải thật hoai; đất cục, phân tươi làm củ chẻ ba, chẻ tư. Khoai tây cần nhiệt độ mát để ra củ; giống, củ giống sạch bệnh là yếu tố lớn nhất, và bệnh mốc sương (do nấm Phytophthora) là mối lo hàng đầu khi gặp mưa phùn, sương mù nhiều ngày.

Nhóm rau họ cải (bắp cải, su hào, súp lơ, cải) chịu chung một nhóm sâu hại, trong đó sâu tơ nổi tiếng nhanh kháng thuốc. Trồng liền nhiều vụ họ cải, phun thuốc dày liên tục là nuôi sâu kháng. Luân phiên cây khác họ, dùng lưới, bẫy, giữ thiên địch và tuân thủ hướng dẫn của bảo vệ thực vật địa phương là con đường bền hơn.

Nước tưới cho rau vụ đông: mùa khô nhưng không được để khô

Hanh khô làm rau ăn lá nhanh xơ. Mùa đông miền Bắc có những đợt gió mùa đông bắc khô hanh kéo dài, độ ẩm không khí thấp. Rau ăn lá thiếu nước thì lá dai, đắng, ngồng sớm. Tưới đều hơn là tưới nhiều.

Tưới rãnh trên đất lúa. Đất lúa có kênh mương nên tưới rãnh cho thấm ngang vào luống rồi tháo, không để đọng ở rãnh qua đêm. Cách này giữ lá khô, ít bệnh hơn tưới phun buổi chiều.

Tưới sáng, tránh tưới tối khi rét. Tưới vào buổi sáng để lá kịp khô trước đêm lạnh; lá ướt qua đêm rét dễ bị cháy lạnh và nấm bệnh.

Chú ý nguồn nước. Rau ăn sống, rau ăn lá không nên tưới bằng nước thải, nước ao nhận nước chuồng trại chưa xử lý. Đây là đường lây vi khuẩn gây bệnh đường ruột cho người ăn. Nước sạch là điều kiện của rau an toàn.

Giữ ẩm cho su hào, cà rốt, khoai tây. Các cây phình củ, phình thân rất nhạy với ẩm không đều: khô rồi ướt đột ngột là nứt củ. Phủ rơm trên luống giúp ẩm đất ổn định hơn nhiều.

Rét đậm, rét hại và sương muối: giữ rau qua những đợt lạnh

Theo cách phân loại thường dùng của cơ quan khí tượng nước ta, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15 độ C trở xuống, rét hại khi từ 13 độ C trở xuống. Đa số rau ưa lạnh chịu được rét đậm; nhưng rét hại kéo dài, nhất là kèm mưa phùn hoặc sương muối, làm cây con chết, lá bị cháy, cây chậm lớn, hoa súp lơ thâm, cà chua rụng hoa.

Sương muối hay xảy ra ở vùng núi và trung du phía Bắc vào những đêm trời quang, lặng gió, nhiệt độ mặt đất xuống rất thấp; hơi nước đóng băng trên lá, sáng ra lá đen cháy. Ở đồng bằng sông Hồng sương muối hiếm hơn nhưng vẫn có thể xảy ra trong các đợt rét mạnh.

Các việc làm được: theo dõi bản tin dự báo rét của khí tượng; trước đợt rét, tưới đủ ẩm (đất ẩm giữ nhiệt tốt hơn đất khô), phủ rơm rạ quanh gốc, che phủ nilon hoặc vải không dệt trên khung thấp cho cây con và luống gieo; không bón đạm, không tỉa lá ngay trước đợt rét vì vết thương và mô non dễ hỏng. Sau đợt rét, khi trời ấm lên, mới chăm bón phục hồi, tỉa bỏ lá hỏng. Đợt rét hại kéo dài thì hoãn gieo trồng trà muộn tới khi trời ấm.

Với vườn ươm cây con cho trà muộn, nên ươm trong khay hoặc luống có khung che thấp gần nhà để dễ trông; cây con đã cứng cáp, được tập cho quen nắng gió vài ngày trước khi trồng ra ruộng sẽ chịu rét tốt hơn nhiều so với cây con mềm yếu mang thẳng từ chỗ che kín ra đồng. Ruộng trũng, đọng hơi lạnh ban đêm nên tránh dùng cho trà muộn.

Vụ đông trong vòng quay của nông hộ

Vụ đông không chỉ là vụ rau bán. Ngô đông cho hạt và thân lá ủ chua nuôi bò; khoai lang đông cho củ, dây lá nuôi lợn; rau thải loại, lá già bắp cải là thức ăn xanh cho gà, vịt, cá. Ở nhiều nông hộ đồng bằng, chính vụ đông là quãng cung cấp thức ăn xanh nhiều nhất cho chăn nuôi gia đình.

Ngược lại, phân chuồng từ chuồng trại ủ hoai là nguồn hữu cơ chủ yếu cho luống rau đông. Bùn ao vét mùa khô trộn với rơm rạ cũng được dùng làm đất luống ở một số nơi. Một vòng khép kín như vậy giúp giảm lượng phân vô cơ phải mua, đồng thời giảm chất thải chăn nuôi phải xử lý.

Khi tính chuyện vụ đông, nhiều nhà chỉ nhìn đầu ra của rau. Nhìn thêm phần thức ăn xanh cho vật nuôi, phần rơm rạ không phải đốt, phần phân chuồng có chỗ dùng, sẽ thấy giá trị của vụ đông rộng hơn con số thu được ở chợ.

Điều cần giữ là vệ sinh: phân chuồng phải hoai trước khi bón cho rau, nhất là rau ăn sống; rau đã phun thuốc phải đủ thời gian cách ly trước khi cho vật nuôi ăn. Những nguyên tắc này áp dụng cho mọi mô hình kết hợp trồng trọt – chăn nuôi trong nông hộ.

Câu hỏi thường gặp

Vụ đông miền Bắc bắt đầu và kết thúc khi nào?

Thông thường vụ đông bắt đầu từ khoảng tháng 8 – tháng 9 (trà sớm) sau khi gặt lúa mùa và kết thúc khoảng tháng 1 – tháng 2 năm sau, trước khi cấy lúa xuân. Lịch cụ thể mỗi năm do ngành nông nghiệp địa phương khuyến cáo theo thời tiết và lịch lúa.

Rau gì trồng được khi trời rét đậm?

Các loại rau cải, xà lách, rau mùi, cần tây, hành lá, cải bắp đã lớn chịu được rét đậm khá tốt. Cây con mới gieo và cây ưa ấm như cà chua, dưa, bí chịu kém. Khi rét hại kéo dài, nên che phủ, tạm hoãn gieo mới và giữ ẩm cho luống.

Vì sao bắp cải không cuốn bắp?

Thường do trồng sai trà nên giai đoạn cuốn gặp nóng, cây con ươm già, thiếu nước hoặc dinh dưỡng giai đoạn trải lá, sâu ăn đọt, hoặc giống không hợp vụ. Chọn giống đúng vụ, trồng đúng trà và giữ ẩm đều là ba việc chính.

Khoai tây vụ đông trồng trên đất lúa cần chú ý gì?

Củ giống sạch bệnh và đã qua ngủ nghỉ, mọc mầm đều; luống cao thoát nước; vun đất hoặc phủ rơm để củ không lộ ra ánh sáng bị xanh vỏ; theo dõi bệnh mốc sương khi trời mưa phùn, sương mù. Thu trước khi phải trả ruộng cấy lúa.

Có nên che nilon cho cả luống rau khi rét không?

Che kín ban ngày khi có nắng có thể làm nóng và ẩm quá mức, gây bệnh. Thường chỉ che phủ khung thấp vào đêm và những ngày rét hại, mở thông thoáng khi trời ấm lên. Vải không dệt thoáng hơn nilon, ít gây đọng ẩm.

Rau vụ đông có cần phun thuốc nhiều không?

Mùa đông khô, nhiều loại bệnh nhẹ hơn mùa hè, nhưng rau họ cải bị sâu tơ, sâu xanh, rệp khá nặng. Áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp: thăm đồng, bẫy, giữ thiên địch, luân phiên cây; chỉ dùng thuốc khi cần, đúng loại có đăng ký và đủ thời gian cách ly.