Muốn trồng rau được trong mùa mưa ở miền Nam, ba việc phải làm trước khi gieo: lên liếp cao có mương thoát nước để rễ không ngập, che mái cho nhóm rau lá mềm để hạt mưa không dập lá, và chọn đúng nhóm rau chịu mưa như rau muống, mồng tơi, rau dền, rau ngót, rau lang, các loại bầu bí giàn cao. Rau cải, xà lách, rau thơm lá mỏng vẫn trồng được nhưng cần che chắn kỹ và chấp nhận hao hụt nhiều hơn mùa khô.
Mùa mưa ở Nam Bộ và Tây Nguyên thường kéo dài từ khoảng tháng 5 tới tháng 11, mưa tập trung, có đợt mưa dầm nhiều ngày, đồng bằng sông Cửu Long thêm mùa nước nổi ở đầu nguồn. Rau trong mùa này đắt hơn và khó trồng hơn, nhưng cũng chính vì thế mà vườn rau gia đình giữ được qua mùa mưa là một thứ đáng giá với bữa ăn nhà nông. Bài này đi từ làm liếp, che mái, chọn rau, đến các bệnh hay gặp khi trời ẩm.
Mưa làm hại rau theo những đường nào
Thứ nhất là úng rễ. Rễ rau cần oxy; khi đất ngập nước vài giờ đến một ngày, rễ ngạt, thối, cây héo dù đất đầy nước. Rau ăn lá rễ nông bị trước, cây con bị nặng nhất. Thứ hai là dập lá: hạt mưa lớn đập lá non, làm rách, gãy cọng, nhất là cải, xà lách, rau thơm. Lá dập là cửa cho vi khuẩn vào.
Thứ ba là đất bắn lên lá. Mỗi hạt mưa rơi xuống mặt đất trần làm văng đất lên mặt dưới lá, mang theo bào tử nấm và vi khuẩn sống trong đất. Nhiều bệnh hại rau mùa mưa lây chủ yếu theo cách này. Thứ tư là ẩm độ cao kéo dài: lá ướt nhiều giờ liền, không khí quanh tán bão hoà hơi nước là điều kiện để nấm sương mai, thán thư, đốm lá phát triển.
Cuối cùng là thiếu nắng và rửa trôi dinh dưỡng. Những tuần mưa dầm, trời âm u làm rau vống, lá mỏng; nước mưa liên tục rửa trôi đạm trong đất cát, đất xám, rau vàng lá. Hiểu rõ từng đường hại giúp chọn đúng biện pháp: liếp cao chống úng, mái che chống dập lá, phủ gốc chống đất bắn, tán thoáng chống ẩm.
Lên liếp và làm mương: nền của vườn rau mùa mưa
Liếp cao hơn mùa khô. Mùa mưa liếp phải cao hơn hẳn mặt rãnh để sau trận mưa lớn, mặt liếp vẫn ráo trong vài giờ. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều vườn lên liếp từ đất đào mương, liếp vừa cao vừa có mương trữ và thoát nước.
Mương thông ra nơi thoát. Rãnh giữa các liếp phải nối ra mương lớn hoặc ra ngoài, có độ dốc. Rãnh cụt là bể chứa nước, liếp vẫn úng từ dưới lên.
Mặt liếp hơi khum mui rùa. Mặt liếp khum giữa giúp nước mưa chảy ra hai bên, không đọng giữa liếp.
Đất liếp tơi, nhiều hữu cơ. Trộn phân chuồng hoai, trấu mục, xơ dừa đã xử lý vào đất liếp giúp thoát nước và thoáng khí, rễ không ngạt. Đất sét nặng mà không có hữu cơ thì mưa vài ngày là bí.
Vùng ngập mùa nước nổi. Ở những nơi nước lên theo mùa, rau trồng trên liếp đất thấp sẽ bị ngập; nhiều nhà chuyển sang trồng trên giàn cao, trong thùng, trên bè hoặc trồng rau thuỷ sinh như rau muống nước, bông súng, rau nhút trong mùa này.
Che mái cho rau: lợi ích, giới hạn và cách làm đơn giản
Mái che không phải nhà màng. Với vườn rau gia đình và nông hộ nhỏ, mái che đơn giản là khung tre hoặc ống thép mảnh, căng nilon trong hoặc lưới mắt nhỏ phía trên liếp, cao vừa người đứng làm hoặc khung vòm thấp. Mục đích là giảm lực hạt mưa đập trực tiếp lên lá và giảm lượng nước rơi thẳng xuống liếp, trong khi vẫn để thông gió hai bên.
Nilon trong cản mưa tốt nhưng nếu che kín cả bốn phía, ngày nắng xen giữa mùa mưa sẽ rất nóng và ẩm bên dưới, rau dễ bệnh. Lưới che nắng hoặc lưới mắt nhỏ không cản hết nước nhưng làm hạt mưa vỡ nhỏ, lá ít dập hơn và thoáng hơn. Nhiều vườn dùng nilon phía trên, để trống hai bên, hoặc dùng mái có thể kéo ra kéo vào theo thời tiết.
Giới hạn của mái che là chi phí, công dựng và sức gió. Mùa mưa có giông lốc, mái căng không chắc sẽ bay, gãy khung đè lên rau. Khung cần được neo chắc, nilon có dây ghìm, và nên thử trên vài liếp trước khi làm cả vườn. Chi tiết vật liệu nhà màng, nhà lưới quy mô lớn là chuyện đầu tư riêng, không bàn ở đây.
Chọn rau theo khả năng chịu mưa
Không phải rau nào cũng khó trồng mùa mưa. Bảng dưới xếp các nhóm rau quen thuộc theo mức độ chịu mưa ngoài đồng, khi đã có liếp cao:
| Nhóm | Ví dụ | Ghi chú khi trồng mùa mưa |
|---|---|---|
| Chịu mưa tốt | Rau muống, mồng tơi, rau dền, rau ngót, rau lang, rau má | Lá dày hoặc mọc khoẻ, tái sinh nhanh; hái thường xuyên |
| Khá | Bầu, bí, mướp, khổ qua, đậu đũa trên giàn cao | Giàn thoáng, trái treo cao không chạm đất; chú ý sương mai, thán thư |
| Trung bình | Cải ngọt, cải xanh, cải bẹ, hành lá | Cần mái che, gieo thưa, liếp rất ráo |
| Khó | Xà lách, rau thơm lá mỏng, cà chua, ớt ngoài đồng | Hao hụt nhiều; nên che kỹ hoặc để mùa khô |
| Hợp ngập | Rau muống nước, bông súng, rau nhút, cần nước | Trồng ở ao, ruộng ngập, mương; hợp vùng nước nổi |
Kế hoạch vườn mùa mưa thường dồn diện tích cho nhóm chịu mưa, giữ một vài liếp có che cho rau cải, hành, để bữa ăn vẫn đủ loại rau mà không phải chống chọi quá sức với thời tiết.
Bệnh hay gặp trên rau mùa mưa và cách nhìn từ gốc
Chết cây con, chết rạp. Cây con gục ở gốc, thân thắt lại, thối nhũn. Do nhóm nấm sống trong đất ưa ẩm. Gieo trên đất ráo, gieo thưa, không tưới đẫm khi trời đã ẩm, dùng giá thể sạch để ươm.
Thối nhũn vi khuẩn. Bẹ, gốc rau cải, hành mềm nhũn, có mùi hôi. Vi khuẩn vào qua vết dập, vết côn trùng cắn khi trời ẩm nóng. Tránh làm dập lá, nhổ bỏ cây bệnh ra khỏi vườn, không để nước đọng.
Sương mai, đốm lá, thán thư. Đốm úng nước trên lá, lan nhanh sau mưa dầm. Giữ tán thoáng, phủ gốc chống đất bắn, tưới gốc thay vì tưới lá, dọn lá bệnh.
Ốc, sên. Mùa mưa ốc sên ra nhiều, ăn rau ban đêm. Nhặt bắt buổi tối, dọn chỗ ẩn nấp như đống lá mục, ván gỗ sát liếp; vịt chạy vườn sau khi thu hoạch cũng giúp dọn ốc.
Nguyên tắc dùng thuốc. Rau ăn lá hái liên tục nên thời gian cách ly là điều phải tuân thủ nghiêm. Ưu tiên biện pháp canh tác; nếu phải dùng thuốc thì loại có đăng ký cho đúng rau, đọc nhãn, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.
Giữ dinh dưỡng cho rau khi mưa rửa trôi
Mưa liên tục làm trôi phần đạm hoà tan trong đất, nhất là đất cát, đất xám ít hữu cơ. Rau ăn lá hay vàng lá giữa mùa mưa phần lớn vì lý do này, cộng với thiếu nắng. Bón dồn một lần nhiều phân hoà tan trước đợt mưa là cách dễ mất phân nhất.
Cách làm bền hơn là tăng hữu cơ trong đất liếp ngay từ đầu, vì đất giàu hữu cơ giữ dinh dưỡng tốt hơn; bổ sung ít một, nhiều lần, vào những ngày tạnh; phủ gốc bằng rơm, cỏ khô để giảm lực nước mưa đập xuống mặt đất. Phân chuồng phải thật hoai, đặc biệt với rau ăn sống, để tránh vi khuẩn gây bệnh đường ruột. Nước phân, nước rửa chuồng chưa xử lý không tưới lên rau ăn lá.
Thiếu nắng thì không bù được bằng phân. Bón đạm nhiều khi trời âm u làm rau vống, lá mỏng, tích nitrat và dễ bệnh. Giai đoạn mưa dầm, nên chấp nhận rau lớn chậm hơn, hái non, và chờ những ngày nắng để rau tự hồi lại.
Lịch làm vườn rau gia đình trước và trong mùa mưa
Vườn rau qua được mùa mưa thường là vườn đã được chuẩn bị từ cuối mùa khô. Một trình tự gợi ý cho nông hộ:
- Cuối mùa khô: vét mương, lấy bùn phơi khô trộn với rơm, trấu để đắp liếp; nâng liếp cao hơn, sửa rãnh thông ra nơi thoát.
- Trước những trận mưa đầu mùa: dựng khung mái che cho vài liếp rau lá mềm, dựng giàn bầu bí, mướp, đậu đũa đủ chắc chịu gió giông.
- Đầu mùa mưa: gieo nhóm rau chịu mưa trên phần lớn diện tích; gieo rau cải, hành dưới mái che theo từng đợt nhỏ cách nhau một hai tuần để không đứt rau.
- Giữa mùa mưa: hái thường xuyên, tỉa lá già, dọn cây bệnh; bổ sung phân ít một vào ngày tạnh; theo dõi ốc sên ban đêm.
- Khi có đợt mưa dầm hoặc dự báo ngập: thu non những liếp sắp ngập, khơi rãnh, chuyển cây con trong khay lên chỗ cao.
- Cuối mùa mưa: chuẩn bị luống mới cho các loại rau mùa khô như cải, xà lách, cà chua, ớt; luân phiên chỗ trồng để cắt bệnh tích lại trong mùa ẩm.
Ghi lại liếp nào hay úng, loại rau nào chịu được, đợt nào mất rau vì sao; mùa mưa năm sau sẽ ít bất ngờ hơn nhiều.
Vườn rau mùa mưa trong nông hộ có ao và chuồng
Ở đồng bằng sông Cửu Long và nhiều vùng Đông Nam Bộ, vườn rau nhà thường nằm cạnh ao, mương và chuồng gà vịt. Mùa mưa, mối liên hệ này càng rõ: bùn mương vét đầu mùa khô được dùng đắp liếp; rau muống, rau lang thừa cho cá, cho heo; cỏ và lá già cho gà; vịt thả vào liếp đã thu hoạch dọn ốc, cỏ non.
Tuy vậy, mùa mưa cũng là mùa nước từ chuồng trại dễ tràn ra vườn, ra ao. Chuồng nên đặt chỗ cao, có rãnh dẫn nước thải riêng vào hố hoặc túi biogas, không để chảy qua liếp rau. Phân gà, phân heo phải ủ hoai trước khi bón cho rau. Những nguyên tắc vệ sinh này vừa bảo vệ người ăn rau, vừa bảo vệ chính đàn vật nuôi.
Một vườn rau mùa mưa không cần lớn. Vài liếp rau chịu mưa, một giàn bầu bí, một khoảnh có mái che cho cải và hành, cộng với rau thuỷ sinh dưới mương, đủ để bữa cơm nông hộ không phải đi chợ mua rau suốt mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa nên trồng rau gì dễ nhất?
Rau muống, mồng tơi, rau dền, rau ngót, rau lang và rau má là những loại dễ trồng nhất trong mùa mưa miền Nam, chịu ẩm tốt, tái sinh nhanh sau khi hái. Bầu, bí, mướp trên giàn cao cũng khá. Rau muống nước, bông súng hợp với ao và ruộng ngập.
Trồng rau cải mùa mưa có được không?
Được, nhưng cần liếp thật ráo, mái che giảm dập lá, gieo thưa cho thoáng và hái non. Hao hụt vẫn cao hơn mùa khô do thối nhũn, chết cây con. Nhiều nhà gieo cải trong khay, chậu dưới mái hiên để chủ động hơn.
Vì sao rau mùa mưa hay bị vàng lá?
Thường do đất úng làm rễ yếu, mưa rửa trôi đạm và thiếu nắng nhiều ngày. Lên liếp cao, tăng hữu cơ trong đất, bổ sung dinh dưỡng ít một vào ngày tạnh. Nếu vàng kèm đốm, thối thì xem thêm bệnh hại.
Có nên tưới rau trong mùa mưa không?
Những ngày mưa liên tục thì không cần tưới. Nhưng giữa mùa mưa vẫn có những đợt nắng gắt vài ngày, nhất là dưới mái che, đất có thể khô. Kiểm tra độ ẩm đất bằng tay trước khi tưới, tưới gốc vào buổi sáng.
Dùng nilon che rau có làm rau bị nóng không?
Có, nếu che kín bốn phía và gặp ngày nắng. Nên che phía trên, để trống hai bên cho gió lùa, hoặc dùng loại mái kéo được. Lưới mắt nhỏ thoáng hơn nilon, tuy không cản hết mưa nhưng giảm dập lá đáng kể.
Mùa nước nổi có trồng rau trên đất được không?
Ở vùng ngập sâu thì liếp đất thấp sẽ ngập. Bà con thường chuyển sang trồng trên giàn, trong thùng xốp, trên bè nổi, hoặc thu các loại rau thuỷ sinh như bông súng, điên điển, rau muống nước trong mùa này; khi nước rút, đất phù sa mới bồi rất hợp để gieo rau lại.